Dolna Saksonia | Powstanie Warszawskie

Verden - Dolna Saksonia - Niedersachsen



: Obelisk upamiętniający pochowane na tym cmentarz dzieci, ofiary wojny

Upamiętnienie znajduje się w wydzielonej kwaterze obcokrajowców, ofiar II wojny światowej na cmentarzu kościoła katedralnego (Domfriedhof w Verden przy Andreas Wall / Eitzer Straße,

U podnóża obelisku płyta w kształcie koła z tekstem w języku niemieckim:

Zum Gedenken an die in der Stadt Verden/Aller verstorbenen Kinder der Zwangsarbeiterinnen aus Osteuropa und die Kinder aus Belgien und Niederlanden

Ku pamięci zmarłych w Verden/Aller dzieci robotnic przymusowych z Europy wschodniej , dzieci z Belgii i Holandii

Kwatera obcokrajowców, cywilnych ofiar wojny powstała w pierwszych miesiącach po zakończeniu działań wojennych. W prawy górny róg (patrząc od wejścia głównego), przeniesiono groby rozmieszczone w kilku miejscach cmentarza. Ostatnie miejsce spoczynku znalazło tam 54 osoby dorosłe, w tym 23 Polki i Polaków, przede wszystkim robotników przymusowych. Pochowano tam również 60 dzieci, zmarłych pomiędzy styczniem 1940 a listopadem 1945 roku. Umierały między innymi w prymitywnie urządzonych porodówkach dla robotnic przymusowych pochodzących z krajów Europy wschodniej, (Entbindungsheim für Ostarbeiterinnen) pozbawione matek, które po kilkudniowym pobycie w tzw. „domu opieki“, wracały na swoje miejsce pracy, pozbawione prawidłowego pokarmu i opieki lekarskiej. Umierały w sposób planowy, jako mniej wartościowi ludzie, na podstawie rozkazów w ramach ideologii hitlerowskiej o wyższości rasy germańskiej. Z biegiem czasu „zapominano“ o grobach, zachowało się 35 płyt z danymi o dorosłych, zmarłych ofiar wojny i tylko 13 płyt z nazwiskami dzieci. Na początku nowego XXI wieku, po ponad 50-ciu latach od ich narodzin i prawie natychmiastowej śmierci, o upamiętnienie i informację o nich upomniało się Zrzeszenie Miłośników Historii Regionalnej (Förderverein Regionalgeschichte des Landkreises Verden 1933 – 1945 e.V.) w Verden. Na podstawie opracowanej przez Zrzeszenie dokumentacji, zostało odtworzonych kilkadziesiąt grobów dzieci, ofiar wojny „zapomnianych“ na terenie powiatu Verden. W 2003 roku, jednomyślnymi głosami rady miasta, zarząd postanawia upamiętnić zmarłe i pochowane na tym cmentarzu dzieci. Zainstalowano również tablicę informacyjną z tekstem w języku niemieckim.

Na obelisku z czerwonego piaskowca wykuto 54 nazwiska, w tym 20 brakujących uprzednio, polskich. Widnieje tam też nazwisko jednego z najmłodszych żołnierzy Armii Krajowej, uczestnika Powstania Warszawskiego i jeńca wojennego:

Domagała Józef strz. ps. „Ziutek” (w archiwum Muzeum Powstania Warszawskiego jako Domagało) ur. 10.02.1931 Lublin. W konspiracji, Okręg Warszawski Armii Krajowej, I Obwód „Radwan”, Podobwód Śródmieście-Połódnie „Sławbor”, odcinek „Ratusz”. 3. Batalion Pancerny „Golski”. W Powstaniu walczył w śródmieściu. Jeniec wojenny nr 223 453 X B Sandbostel i Stalag VI C Oberlangen, zm. 13.06.1945 Verden

Informacja o młodym powstańcu w Wielkiej Ilustrowanej Encyklopedii Powstania Warszawskiego zawiera tylko informację o jego pobycie w Oberlangen, numer jeniecki wskazuje na wcześniejszy pobyt w Stalagu X B Sandbostel. Prawdopodobnie został w grudniu 1944 roku przetransportowany z jeńcami, uczestniczkami powstania do kobiecego obozu Stalag VI C w Oberlangen (w polskiej literaturze wspomnieniowej określany często jako obóz karny). Nazwisko Józefa Domagały występuje również na liście 38 małoletnich uczestników Powstania Warszawskiego więzionych w Oberlangen, sporządzonej przez Roberta Bieleckiego, opublikowanej w „Żołnierze Powstania Warszawskiego.

: Czy na zdjęciu młodocianych jeńców Stalagu VI C znajduje się strz. Józef Domagała?

Zdjęcie pochodzi z prywatnego albumu Pani Heleny Grossównej-Cieślińskiej i zostało zamieszczone w informatorze w języku niemieckim „Welttreffen der Frauen-Soldaten der Landesarmee des Warschauer Aufstands Ehemaliger Kriegsgefangenen des Lagers Oberlangen“. Spotkanie odbyło się w Warszawie w dniach 11-12 kwietnia 2000, w 55 rocznicę wyzwolenia obozu przez 1 Polską Dywizję Pancerną gen. Stanisława Maczka.

Szlak jeniecki Józefa Domagały do momentu wyzwolenia Stalagu VI C jest jasny, losy do momentu śmierci i pochówku nie są znane.

Następna informacje pochodzą z list imiennych ofiar wojny pochowanych w Verden.

Lista nie datowana prawdopodobnie jedna z najstarszych zachowanych, sporządzona przez parafię kościoła katedralnego:

Gräberliste der Domgemeinde, undatiert: Domagala Josef verstorben am 13.06.45 (Autounfall), beerdigt am 15.06.45 auf dem Waldfriedhof, Abt. N, Nr. 149, Reg.-Nr. 2365

Domagala Josef, zmarł 13.06.1945, w nawiasie wypadek samochodowy. Pochwany 15.06.1945 na cmentyrzu leśnym (Waldfriedhof przy Lindhooper Straße) w kwaterze N, nr 249, zarejestrowany pod kolejnym numerem 2365.

Na jednej z poprzednio sporządzonej w 1951 roku liście imiennej wpisano jako miejsce urodzenia, Warszawa. Zmieniono nazwę umieszczenia grobu na cmentarzu, z kwatery N na nr. 7.

Lista imienna cmentarza Leśnego z 20.04.1970 roku:

Gräberliste Waldfriedhof, 6. Ausfertigung, 20.04.1970: Domagala Josef Gerhard (?) D.,Uffz. A.k Nr.114325, Angehörige nicht bekannt, mit Stein, Pflege des Grabes nach §1 Abs. 1 Ziffer 2.

Domagała Józef Gerhard (?) zmarł 13. czerwca 1945 roku, kwatera nr. 7 (N), grób nr. 149, nr. rejestracyjny 2365. Rodzina, krewni nieznani, grób posiada kamień nagrobny, pielęgnacja i utrzymanie na podstawie niemieckiej ustawy o grobach wojennych. W rubryce, stopień wojskowy, jednostka wojskowa, znaczek rozpoznawczy (Erkennungsmarke) wpisano: D (Niemiec?) Uffz. (podoficer) A.K. nr.114325. Czy jest to pierwszy numer jeniecki ze Stalagu 344, od października 1944 wydzielonej części dla jeńców Powstania Warszawskiego Stalagu VIII F w Łambinowicach?

Na jednej z poprzednio sporządzonej w 1951 roku liście imiennej wpisano dodatkowo miejsce urodzenia, Warszawa.

W archiwum miejskim Verden zachował się dokument:



Jest to sporządzony 12.08.1987 roku dokument wysłany przez zarząd miasta Verden do władz powiatowych z uzasadnieniem poniesionych kosztów utrzymania i pielęgnacji ustawowo chronionych grobów wojennych. Dokument dotyczy jednego grobu znajdującego się na cmentarzu leśnym w Verden. W rubryce nr 5, uwagi (Bemerkungen) znajduje się odręcznie sporządzona informacja:

„Ofiara wojny Domagała Józef urodzony 10.02.1931, zmarł 13.06.1945, pochowany w kwaterze M (?) nr.149, nr 21 na liście grobów pielęgnowanych ze środków państwowych, 6 sporządzenie z dnia 20 kwietnia 1972 został przeniesiony do Warszawy”.

Dlaczego informacja o przeniesieniu grobu do Polski znajduje się w dokumencie sporządzonym po 17 latach? Pomimo poszukiwań nie został odnaleziony żaden dokument - wniosek z Polski (rodzina, organizacja kombatancka, władze Polskie) z prośbą o przeniesienie grobu do kraju. Nie odnaleziono dokumentu potwierdzającego przeprowadzenie ekshumacji. Z 3 grobów polskich ofiar wojny istniejących na cmentarzu leśnym, pozostał grób 25-cio letniego Polaka straconego z wyroku wojskowego sądu Armii Wielkiej Brytanii w dniu 8.12.1945 roku. Członkowie Förderverein Regionalgeschichte des Landkreises Verden 1933 – 1945 e.V. opierając się na ostatniej sporządzonej 20.04.1970 roku liście ofiar wojny pochowanych na cmentarzu leśnym, upamiętnili 2 polskich dzieci (w tym Józefa Domagałę) na obelisku.

Do czasu uzyskania dodatkowych informacji, dokumentacja przedstawia stan obecny poszukiwań. Może informacji trzeba szukać w Warszawie?



Szkic cmentarza z zaznaczoną kolorem zielonym kwaterą obcokrajowców, ofiar wojny. Kolorem niebieskim oznaczone położenie kaplicy cmentarnej.

Maj 2010


Dane osobowe pochodzą z:

  • Volksbund Deutsche Kriegsgräberfürsorge e.V. Hannover
  • Förderverein Regionalgeschichte des Landkreises Verden 1933 – 1945 e.V.
  • Urząd miejski w Verden
  • Wielka Ilustrowana Encyklopedia Powstania Warszawskiego



Dolna Saksonia | Powstanie Warszawskie | do góry