Powstanie Warszawskie

KZ Vaihingen an der Enz "Obóz śmierci" - Badenia Wirtembergia





Upamiętnienie na cmentarzu przyobozowym KZ Veihingen / Enz z tekstem w języku Niemieckim:

ZUR EWIGEN
ERINNERUNG AN DIE OPFER
DER NATIONALSOZIALISTISCHEN
SCHREKENSHERRSCHAFT
DIE IM KONZENTRATIONSLAGER
VEIHINGEN / ENZ UMGEKOMMEN SIND

DIE STERBLICHEN ÜBERRESTE DIE
SIND AN DIESER STELLE IM JAHRE 1956
BEIGESETZT WORDEN

Ku wiecznej pamięci ofiar straszliwej narodowo-socjalistycznej dyktatury, którzy zginęli w obozie koncentracyjnym Veihingen / Enz.
W tym miejscu zostały pogrzebane odnalezione w 1956 roku ich doczesne szczątki.


KZ Vaihingen / Enz do czasu uzyskania nazwy odpowiadającej jego morderczej funkcji w ostatnich miesiącach II wojny światowej „Obóz śmierci” (Todeslager), był od momentu powstania „normalnym” obozem pracy w którym, jak we wszystkich obozach realizowano rasistowski koncept zagłady poprzez pracę („Vernichtung durch Arbeit”). Sama miejscowość Vaihingen jak wszystkie na terenie III Rzeszy korzystała z niewolniczej pracy przymusowej ludności cywilnej i jeńców wojennych z okupowanych krajów Europy.

W 1942 roku firma zbrojeniowa Baresel uruchamia w leżącym w pobliżu Vaihingen nieczynnych kamieniołomie poligon doświadczalny, powstaje tam filia działającego z ramienia Ministerstwa Transportu Powietrznego Rzeszy (Reichsluftfahrtministerium) od 1941 roku w Stuttgarcie placówki badawczej „Graf Zeppelin”. Pod kryptonimem Fi 103 w kamieniołomie prowadzono prace badawcze wyrzutni broni rakietowej V 1. Wystrzeliwano z oryginalnej wyrzutni produkcji firmy Heinkel w ścianę kamieniołomu żelazne (bloki) makiety rakiet różnej wielkości, wagi i kształtu, rejestrując dane techniczne pierwszej fazy startu nowej broni rakietowej. W marcu 1944 roku, leżący na uboczu i w naturalny sposób mało dostępny kamieniołom służący już przemysłowi zbrojeniowemu III Rzeszy zwraca uwagę działającego w Berlinie sztabu („Jägerstab) projektu przenoszenia produkcji zbrojeniowej pod powierzchnię ziemi w obawie przed nalotami alianckimi. Pod kryptonimem „Stoffel” miał powstać jeden z sześciu planowanycha terenie Badenii podziemnych bunkrów do których przenoszono produkcję fabryki samolotów Messerschmitt (Flugzuegwerke Messerschmitt AG). W przeciwieństwie do uruchomionej już w wiosną 1944 roku produkcji zbrojeniowej w tunelu autostrady biegnącej pod Engelberg, w ścianie kamieniołomu planowano wydrążenie kilkukondygnacyjnych hal produkcyjnych. Na początku maja organizacja „TODT” rozpoczyna organizowanie placu budowy w kamieniołomie i obozu położonego w pobliżu Vaihingen na terenie o nazwie Glattbachtal. Powstaje obóz dla cywilnych robotników przymusowych przede wszystkim Polaków, Rosjan i Francuzów. W niewielkim oddaleniu przygotowano składający się z kilku baraków ogrodzonychc podwójnie drutem kolczastym, oświetlonym i zaopatrzonym w wieże strażnicze obóz dla więźniów, przybywa oddział strażniczy SS składający się z doświadczonych „w służbie” w innych podobozach SS-manów, powstała filia obozu koncentracyjnego Natzweiler KZ Veihingen an der Enz. 11 sierpnia przybywa do obozu 2189 wyselekcjonowanych na „rampiee” obozu koncentracyjnego w Oświęcimiu i przeznaczonych do zagłady ciężką pracą przy projekcie „Saffel” więźniów pochodzących ze zlikwidowanego 24 lipca getta w Radomiu. Dwuzmianowa 12 godzinna, 7 dni w tygodniu mordercza praca przy budowie bunkra-fabryki pochłonęła 133 ofiary z tego transportu, spoczywają na cmentarzu przyobozowym



Niemiecki dozór techniczny (kierownictwo, brygadziści) pomimo ogólnie znanej sytuacji na frontach nadal stosowali hasło propagandy hitlerowskiej „Praca do ostatecznego zwycięstwa”, najcięższe prac wykonywali więźniowie. Ręczny transport setek ton wszelkich materiałów budowlanych, kopanie fundamentów, obsługa ciężkich maszyn przy drążeniu skał, ręczne wynoszenie i ładowanie na wagony odstrzelonych bloków skalnych, każda praca wykonywana musiała być w biegu (rennen). Poganiani i bici przez wartowników SS, bez dostatecznej ilości pożywienia i snu, w szybkim tempie opadali z sił co oznaczało niebezpieczeństwo szybkiej utraty życia.

Pod koniec października 1944 roku prace budowlane projektu „Staffel” zostały przerwane z powodu ciągłych bombardowań lotnictwa alianckiego. Następuje ponowna selekcja pozostałych przy życiu więźniów z transportu radomskiego. Dowództwo SS uznaje większość wycieńczonych więźniów za zdolnych do dalszej pracy i rozsyła do innych podobozów i komand pracy macierzystegogo obozu Nazweiler. W KZ Vaihingen pozostaje umieszczonych w jednym z 4 baraków 200 więźniów z Radomia, podzielonych na komanda przeznaczonych do pracy na rzecz gminy Vaihingen i prac porządkowych na terenie byłej budowy projektu „Staffel”,

Przerwanie prac budowlanych na rzecz „Messerschmitt AG” nie oznaczało likwidacji podobozu Vaihingen, komendantura obozu koncentracyjnego Natzweiler postanawia utworzyć tzn. „Obóz chorych i wypoczynku” („SS Krankenlager und Erholungslager”) w którym gromadzi chorych i umierających wycięczonych pracą ponad siły z wszystkich podobozów.
Aby zachować w tajemnicy dalsze przeznaczenie obozu, jedną z dwóch „inwestycji” było położenie dodatkowego toru ukrytego przed wzrokiem okolicznych mieszkańców, biegnącego od kamieniołomu do bramy obozowej. Służył do przewozu przybywających chorych, często zmarłych już w czasie transportu lub nie mających sił do pieszego marszu więźniów, „siłę napędową” stanowili więźniowie popychający platformę (Lore)
Dobudowano dodatkowy barak jako jedyny z bieżącą wodą, od stycznia personel medyczny stanowili dwaj więźniowie lekarze dysponujący minimalną ilością środków medycznych, oficjalny niemiecki lekarz obozowy nie przejawiał żadnego zainteresowania sytuacją w obozie.
10 listopada przybywa pierwszy 500 osobowy transport, do początku marca 1945 roku zarejestrowano 25 transportów chorych i umierających w podobozach „Gruppe Wüste” KZ Nazweiler z Heppenheim, Frankfurt, Leonberg, Hessental, Neckargerach, Neckararelz, Mannheim-Sanhofen, Echterdingen, Wasseralfingen, Bensheim, Haifingen, Kochendorf, i Haslach. W sumie na małej przestrzeni 5 baraków zgromadzono 2442 więźniów z 25 narodowości, przede wszystkim z Polski, Rosji, Francji. Umierali pozbawieni podstawowych środków medycznych, wyżywienia, zamarzający w nieogrzewanych barakach, na wskutek przybyłej 16 lutego z transportem epidemii tyfusu plamistego (Flecktyphus).



Dla 1578 więźniów „Obóz śmierci” KZ Vaihingen był ostatnim etapem zagłady poprzez pracę, „Vernichtug durch Arbeit”.
Na zdjęciach powyżej, z lewej strony: STANISŁAW KAMIŃSKI. POWSTANIEC WARSZAWSKI. ŻYŁ LAT 45 ZMARŁ 6 III 1945. Tyle informacji zawiera metalowa tabliczka przytwierdzona na betonowym kamieniu nagrobnym z numerami 1153 i 1154. Lista imienna więźniów zawiera dodatkowe informacje, urodził się 06.05.1900 r. w Czuzchowo (oryginalna pisownia z listy imiennej), narodowość Polska, nr więźnia 36 363, przybył z podobozu w Wasseralfingen, zmarł 06.03.1945 r. pochowany na cmentarzu przy obozowym w Vaihingen.
Zdjęcie po prawej: ALEKSANDER KUBLIK. POLAK, ŻOŁNIERZ AK, ZM. 18.02.1945 KL VAIHINGEN. Urodzony 22.03.1906 r. W Warszawie, narodowość Polska, nr więźnia 32 372, przybył z podobozu w Dautmergen, zmarł 18.03.1945r. Pochowany na cmentarzu przy obozowym w Vaihingen, kamień nagrobny nr 1365, 1366.

Do KZ Vaihingen zostało wysłanych z kilkunastu podobozów należących do obozu koncentracyjnego Nazweiler 1177 Polaków, 771 pozostało na zawsze znajdując ostatnie miejsce spoczynku na cmentarzu przy obozowym.

Ostatni zanotowany transport 94 chorych więźnióww, nie zdolnych do dalszej pracy na rzecz koncernu Daimler-Benz przybył do „Obozu śmierci” 11 marca 1945 roku z KZ Mannheim-Sandhofen KZ Mannheim Sandhofen. Jak na tego rodzaju obóz, panujące tam warunki i ciężka praca ponad ludzkie siły przy montażu ciężarówek dla Wehrmachtu, liczba 22 ofiar pochowanych na cmentarzu głównym w Mannheim wydaje się być stosunkowo niska. Wyjaśnienie znajduje się po przejrzeniu listy pochowanych na cmentarzu w Vaihingen. Dalszych 154 z transportu warszawskiego który został wyselekcjonowany w KZ Dachau do pracy w Mannheim, zmarło i zostali pochowani na cmentarzu przyobozowym.

Alfabetyczna lista imienna dalszych ofiar KZ Manheim-Sandhofen zmarłych w „Obozie śmierci” w Vaihingen. Zachowana oryginalna pisownia nazwisk, imion i nazw miejscowości.

AMBROZIAK STANISŁAW * 29.10.1907 Mąkolin, nr. 29 243, † 17.01.1945. ANDREAS RYSZARD * 11.03.1915 Warszawa, nr. 29 244, † 06.04.194r.
BAK ANTONI * 06.04.1908 Lubice, nr. 29 246, † 17.02.1945. BALUSIAK JÓZEF * 04.07.1908 Warszawa, nr. 29 778, † 10.01.1945.
BEDNARCZYK MARIAN * 10.04.1910r. Siedlce, nr. 29 783, † 25.03.1945r.BEDNARCZYK STANISŁAW * 10.08.1900 Warszawa. nr. 29 254, † 31.01.1945r.
BOBREK ALEKSANDER * 24.09.1916 Miedzna (?), nr. 29 795, † 07.04.1945r.BOCHEŃSKI MIECZYSŁAW * 26.09.1926r. Rembertów, nr.29 263, † 20.03.1945r.
BOCHEŃSKI RYSZARD * 25.03.1923r. Warszawa, nr. 29 264, † 02.04.1945r.BOGUSZ EUGENIUSZ * 15.07.1913r. Garwolin, nr. 29 268, † 03.03.1945r.
BOGUMIŃSKI ZYGMUNT * 22.03.1908r. Warszawa, nr. 29 267, † 15.01.1945r.BOJARSKI JÓZEF * 17.03.1908r. Karwin, nr. 29 798, † 09.04.1945r.
BRATYS JULIAN * 28.07.1907r. Czesteniepr (?), n.r 29 271, † 29.03.1945r.BRODACKI JAN *12.07.1905r. Sokołów, nr. 29 173, † 26.03.1945r.
BRYDOMSKI KAZIMIERZ brak daty urodzenia, brak numeru więźnia, † 13.04.1945r.BRZOZOWSKI STANISŁAW * 06.01.1904, nr 29 814, † 09.03.1945r.
BUFF TADEUSZ * 10.04.1926r Warszawa, nr 29 815. † 23.02.1945r.BUKOWSKI WACŁAW * 02.01.1901 Warszawa, nr. 29 816, † 18.02.1945r.
BULKA STANISŁAW * 20.09.1891 Warszawa, nr . 29 283, † 22.03.1945r.CHACHŁOWSKI ARTUR * 08.09.1926 Warszawa, nr. 29 287, † 25.01.1945r.
CHEDA STANISŁAW * 01.03.1923 Ranschow, nr. 29 827, † 30.01.1945r.CHMURSKI JERZY * 06.09.1928 Warszawa, nr. 29 834, † 08.03.1945r.
CHOJNOWSKI BRONISŁAW * 18.08.1928 Warszawa, nr. 29 291, † 20.02.1945r.CZELUSZCZAK DOMINIK * 23.05.1902 Jasło, nr . 29 845, † 17.02.1945r.
CZFIL WŁADYSŁAW * 04.12.1899 Warszawa, nr 29 306, † 06.01.1945r.DALKEWICZ MARIAN * 03.01.1920 Warszawa, nr. 29 310, † 30.01.1945r.
DALKEWICZ STEFAN * 24.02.1925 Warszawa, nr. 29 311, † 02.04.1945r.DAMIĘCKI WŁADYSŁAW * 30.06.1910 Łomża, nr. 29 309, † 03.03.1945r.
DERKACZ STANISŁAW * 07.11.1929 Sokołów, nr. 29 312, † 25.02.1945r.DOBROWOLSKI CZESŁAW * 23.11.1905 Warszawa, nr. 29 313, † 26.02.1945r.
DOBROWOLSKI KAZIMIERZ * 26.05.1908 Warszawa, brak nr. więźnia. † 30.01.1945r.DĄBROWSKI JERZY * 02.11.1894 Warszawa, nr. 29 850, † 16.03.1945r.
DOMORADZKI STANISŁAW * 05.06.1913 Tarnopol, nr. 29 318, † 22.02.1945r.DUS (RUS) ZENON * 19.02.1926 Radzyń, nr. 30 167, † 26.03.1945r.
DUSIŃSKI ANTONI * 24.10.1895 Warszawa, nr. 29 323, † 18.02.1945r.DYGUL TADEUSZ * 01.07.1921 Górny Pincz, nr. 29 863, † 28.03.1945r.
DZIELECIŃSKI STANISŁAW * 12.11.1900 Grójec, nr. 29 855, † 17.01.1945r.GĘGORSKI MIECZYSŁAW * 28.02.1924 Warszawa, nr. 29 877, † 31.03.1945r.
GERLACH LUCJAN * 13.01.1898 Warszawa, nr. 29 300, † 30.01.1945r.GOŁĘBIOWSKI JÓZEF * 27m08.1920 Warszawa, nr. 29 887, † 26.02.1945r.
GRANEDE ZBIGNIEW * 23.03.1924 Warszawa, brak nr. więźnia, † 07.04.1945r.GRZELACHOWSKI JÓZEF * 01.01.1907 Włocławek, nr. 29 901, † 19.03.1945r. Foto.





GUTOWSKI TADEUSZ * 22.04.1916 Warszawa , nr. 29 910, † 97.02.1945r.HAKMAN CZESŁAW * 06.07.1902 Ząbki, nr. 29 913, † 24.011945r.
HARMUK JÓZEF * 04.03.1892 Jarocin, nr. 29 369, † 16.02.1945r.IDEBSKI ROMAN * 21.08.1908 Biała, nr. 29 373, † 06.03.1945 r.
JAGNIESZKP KAZIMIERZ * 24.04.1906 Warszawa, nr. 29 378, † 16.02. 14.03.1945r.JANICZ KAZIMIERZ * 1.08.1910 Zlocie, nr. 29 381, † 01.03.1945r.
KACPRZAK WŁADYSŁAW * 16.11.1902 Błonie, nr. 29 941, † 27.02.1945r.KALWARSKI WŁADYSŁAW * 06.10.1909 Ogoszcz, nr. 29 396, † 11.03.1945r.
KAMIŃSKI ZYGMUNT * 16.09.1915 Międzylesie, nr. 29 373, † 24.03.1945.KANIA STANISŁAW * 15.06.1916 Busko, nr. 29 945, † 22.01.1945r.
KICIŃSKI ZYGMUNT * 18.02.1922 Warszawa, nr. 29 407, † 01.04.1945r. KLICH STANISŁAW * 01.04.1913 Polaki (?), nr. 29 410, † 29.03.1945r.
KLIMCZAK MARIAN * 21.08.1906 Warszawa, nr. 29 963, † 31.03.1945r.KOLOS LEON JAN * 08.04.1903 Warszawa, nr. 29 422, † 18.02.1945r.





Kennkarta Mariana Eugeniusza Klimczaka, syn Antoniego i Walerii z Dobińskich, ur. 21 08.1908 roku W Warszawie. Mieszkał na ul. Twardej nr. 55. W 1934 roku wziął ślub z Józefą Kostrzewską, W 1937 roku urodziła się im córka Irena. W czasie okupacji żołnierz Armii Krajowej, 1 Obwód „Radwan” (Śródmieście, zgrupowanie „Chrobry II”). Uczestnik walk w Powstaniu Warszawskim, Śródmieście Północ. Po kapitulacji Powiśla wyszedł z Warszawy z ludnością cywilną do obozu przejściowego Dulag 121 w Pruszkowie. Jego brat ks. Stanisław Klimczak został rozstrzelany 2 września 1944 za współpracę z powstańcami na Starówce. Wywieziony do obozu koncentracyjnego w Dachau (nr. 106 130), następnie z grupą 1300 warszawiaków tzw. „transport warszawski” do pracy na rzecz koncernu Daimler Benz do KZ Mannheim Sandhofen. Prawdopodobnie chory niezdolny do dalszej pracy przewieziony do tzw. „Obozu śmierci” (Todeslager) KZ Vaihingen z klejnym numerem obozowym 29 963, gdzie zmarł 31.03.1945 roku. Odnotowany w księdze zmarłych znalezionej przez francuskie oddziały wojskowe w biurze komendanta obozu i zawierającej 1578 nazwisk pod numerem 1503. Tego samego dnia pochowany po apelu wieczornym w masowym grobie gdzie spoczęło 100 ostatnich więźniów zmarłych przed wyruszeniem 02.04.1945 roku pozostałych przy życiu w „marszu śmierci” w kierunku obozu koncentracyjnego w Dachau. W 1954 roku po ekshumacji masowych grobów pochowany na wojennym cmentarzu byłego obozu KZ Vaihingen an der Enz.



Pomimo udokumentowanego pobytu Mariana Eugeniusza Klimczaka w obozie koncentracyjnym w Dachau (kopie powyżej), na współczesnej cyfrowej liście ofiar tego obozu nie było nazwiska Klimczak. Po ponownej, udokumentowanej prośbie o wyjaśnienie tego faktu, odpowiedź poniżej:



Po lewej: Po przeszukaniu istniejących w Miejscu Pamięci obozu koncentracyjnego Dachau list imiennych i transportowychh potwierdzamy że Marian Klimczak został w obozie koncentracyjnym Dachau lub w jego filiii zarejestrowany jako Marian Eugeniusz Klimesak.
Wszystkie posiadane w archiwum KZ Dachau dane zostały zawarte na umieszczonej po prawej stronie kopi dotychczasowej kartoteki archiwalnej.

Kierownik archiwum Miejsca Pamięci KZ Dachau.

Po ponad 67 latach od śmierci więzień nr 106130 odzyskuje swoje prawidłowo zapisane nazwisko na liście ofiar obozu koncentracyjnego Dachau.

Dane biograficzne, kopie dokumentów przekazał do publikacji wnuk Mariana Klimczaka Pan Sławomir Bielicki.

KOMOROWSKI FLORIAN * 23.12.1911 Spehon (?), nr. 29 972, † 02.04.1945r.KOSEK HENRYK * 19.01.1927 Warszawa, nr. 29 977, † 29.03.1945r.
KOSOLAPOW MIKOŁAJ * 03.02.1907 Podyń, nr. 29 429, † 26.01.1945r. KOWALCZYK ALFRED * 24.09.1911 Tarłów, nr. 29 438,† 20.03.1945r.
KOWALEWSKI MIECZYSŁAW * 30.12.1916 Warszawa, nr. 29 439, † 17.02.1945r.KOWALSKI KONSTANTY * 25.05.1906 Płońsk, nr. 29 444, † 13.03.1945r.
KOWALSKI ZDZISŁAW * 06.07.1922 Sochaczew, nr. 29 988, † 24.03.1945r.KOZDROJ ZDZISŁAW * 28.07.1922 Warszawa, nr. 29 446, † 17.03.1945r.
KRACZAJTIS JAN * 15.11.1924 brak miejsca urodzenia, nr. 29 981, † 31.01.1945r. KRACZJATIS TADEUSZ * 29.02.1914 Miłosna, nr. 29 004, † 01.03.1945r.
KREEZKALIS JULIAN * 16.10.1921 Warszawa, nr. 29 360, † 04.04.1945r.KRZYSZTOFORSKI WACŁAW * 09.09.1899 Nowa Wola, nr. 29 456, † 04.02.1945r.
KSIĄŻEK HIERONIM * 03.08.1906 Ząbki, nr. 30 002, † 30.01.1945r.KSIĄŻEK ZYGMUNT * 27.11.1926 Ząbki, nr. 29 457, † 26.02.1945r.
KUBALA MARIAN ZDZISŁAW * 24.03.1912 Lwów, nr. 30 005, † 11.03.1945r.KUDLIŃSKI EDWARD * 23.11.1919 Kielce, nr. 29 464, † 22.03.1945r.
KUŹMIŃSKI JÓZEF * 14.10.1921 Warszawa, nr. 30 009, † 15.03.1945r.KWAPISZEWSKI JÓZEF * 06.02.1904 Łazin, nr. 30 011, † 22.03.1945r.
KWIATKOWSKI CZESŁAW * 01.02.1900 Warszawa, nr. 30 012, † 29.03.1945r. LASOCKI JULIUSZ * 12.02.1917 Pułtusk, nr. 29 473, † 05.03.1945r.
LISIECKI STANISŁAW * 03.01.1910 Wolica, nr. 30 028, † 20.01.1945r. LISZKOWSKI SYLWESTER * 20.04.1924 Warszawa, nr. 30 030, † 15.02.1945r.
LONTKOWSKI EDWARD * 25.05.1902 Warszawa, nr. 29 488, † 02.04.1945r. LUBAŃSKI JÓZEF * 16.02.1919 Konotopa, nr. 29 943, † 02.02.1945r.
LUBAŃSKI STEFAN * 19.04.1916 Warszawa, nr. 29 492, † 12.02.1945r.LUCZYNSKI BOLESŁAW * 03.02.1898 Toruń, nr. 29 494, † 29.03.1945r.
MACULEWICZ DOMINIK * 15.01.1891 Wilno, nr. 29 497, † 23.03.1945r.MADEJ ROMAN * 11.07.1907 Końskie, nr. 30 039, † 12.01.1945r.
MAŃKOWSKI FRANCISZEK * 20.08.1897 Warszawa, nr. 29 509, † 12.03.1945r.MAŃKOWSKI WACŁAW * 30.06.1903 Warszawa, nr. 29 507 , † 14.01.1945r.
MARCIŃSKI STANISŁAW * 15.03.1917 Łychów, nr. 30 056, † 22.02.1945r.MARCZYK STANISŁAW * 05.09.1915 Sokołów, nr. 29 529, † 14.03.1945r.
MARKOWICZ WŁADYSŁAW * 12.09.1900 Warszawa, nr. 30 057, †12.03.1945r.MELKEWICZ MARIAN * 16.07.1909 Warszawa, nr. 30 041, †
MICHALIK JÓZEF * 28.06.1908 Kałuszyn, nr. 30 063, † 20.02.1945r.MIESZKOWSKI ARKADIUSZ * 01.01.1928 Warszawa, nr. 30 066, † 21.02.1945r.
MILEAREK (?) WACŁAW * 17.08.1910 Sochaczew, nr. 30 068, † 06.04.1945r.MISTURKIEWICZ MIECZYSŁAW * 23.03.1915 Warszawa, nr. 29 517, † 15.03.1945r. Foto.
MITERKA WŁADYSŁAW * 22.11.1913 Łowice, brak nr. więźnia. † 24.02.1945r.MOSZEWSKI JERZY * 23.01.1922 Lwów, nr. 29 311, † 30.03.1945r.





NOWICKI KAROL * 04.10.1924 Warszawa, nr. 36 491, † 03.03.1945r. OLSZAK WACŁAW * 03.03.1909 Chełno, nr. 30 097, † 10.02.1945r.
ORŚIŃSKI WŁADYSŁAW * 30.01.1923 Warszawa, nr. 30 111, † 05.01.1945r. PAJĄCZKPWSKI WŁADYSŁAW * 05.02.1891 Warszawa, nr. 30 116, † 21.01.1945r.
PAKULA EDMUND * 29.09.1919 Warszawa, nr. 29 553, † 25.01.1945r. PAWLICKI TADEUSZ * 03.07.1908 Nienawa, nr. 30 125, † 07.04.1945r.
PAWLIKOWSKI STANISŁAW * 08.10.1920 Leśmirz, nr. 29 558, † 04.03.1945r.PENSKO STANISŁAW * 10.03.1922 Sochaczew, nr. 30 128, † 15.01.1945r.
PIOTROWSKI LEON * 27.06.1914 Warszawa, nr. 29 564, † 06.04.1945r.PROC CZESŁAW * 20.10.1927 Warszawa, nr. 29 907, † 06.03.1945r.
PROKOPCZUK LEON * 18.02.1908 Bielsko, nr. 29 577, † 21.03.1945r. PUZARIN KAZIMIERZ * 06.02.1926 Warszawa, nr. 29 581, † 02.04.1945r.
RATYŃSKI KAZIMIERZ * 23.06.1903 Warszawa, nr. 30 156, † 13.02.1945r. RUPEK JÓZEF * 04.12.1925 Rawno (?), nr. 29 293, † 08.01.1945r.
RUTKOWSKI HENRYK * 19.01.1920 Białystok, nr. 29 598, † 27.01.1945r. RZEMPOLUCH PIOTR * 14.02.1915 Radzyń, nr. 29 608, † 17.02.1945r.
SASOR RYSZARD * 07.08.1924 Pnestavice, brak nr. † 05.04.1945r.SAWIEKI ZYGMUNT * 12.09.1924 Kuyzhow (?), nr. 29 644, † 07.04.1945r.\
SELL STEFAN * 20.08.1914 Warszawa, nr. 29 615, † 12.03.1945r.SIENKIEWICZ STANISŁAW * 20.08.1920 Kielce, nr. 29 423, † 30.01.1945r.
SIERPIŃSKI JERZY * 10.05.1923 Warszawa, nr. 30 010, † 08.02.1945r. SKIERNIEWSKI KAZIMIERZ * 14.12.1922 Warszawa, nr. 29 623, † 17.03.1945r.
SKOWROŃSKI ANTONI * 25.06.1910 Warszawa, nr. 0 194, † 07.03.1945r. SKUBACZEWSKI JÓZEF * 04.08.1921 Warszawa, nr. 29 626, † 07.02.1945r.
ŚLIWIŃSKI BRONISŁAW * 22.02.1894 Płock, nr. 30 029, † 08.01.1945r. SŁUPIŃSKI ALFRED * 23.11.1922 Warszawa, nr. 30 223, † 25.02.1945r.
ŚMIECH EDWARD * 10.06.1918 Ząbki, nr. 29 917, † 25.02.1945r. STĘPIEŃ ALEKSANDER * 14.07.1900, nr. 30 235, † 30.01.1945r.
SUSLA WŁADYSŁAW * 08.01.1924 Włodawa, nr. 30 211, † 15.02.1945r.SZYMANOWSKI ROMAN * 22.01.1922 Warszawa, nr. 29 669, † 08.02.1945r.
SZYMCZAK JAN * 02.05.1908 Warszawa, nr. 29 673, † 29.03.1945r. SZYMCZAK STANISŁAW * 18.02.1904 Warszawa, nr. 29 674, † 23.03.1945r.
TAMENYK WALENTY * 14.02.1907 Ostrowiec, nr. 29 609, † 31.03.1945r. TOKARCZYK STANISŁAW * 15.04.1918 Warszawa, nr. 29 692, † 09.04.1945r.
TOMAŃSKI LEON * 01.04.1910 Karczew, nr. 29 860, † 22.01.1945r. TOMASZEWSKI MARIAN * 17.01.1910 Warszawa, nr. 29 435, † 08.01.1945r.
TROCHIMIEK MARIAN * 08,08,1922 Warszawa, nr. 29 989, † 04.04.1945r. TYSZKEWICZ KAZIMIERZ * 03.01.1911 Warszawa, nr. 30 085, † 21.02.1945r.
URBAŃSKI ZBIGNIEW * 06.01.1925 Płock, nr. 30 241, † 13.04.1945r. WALASZEK WACŁAW * 16.11.1909 Miałka, nr. 29 707, † 17.02.1945r.
WAWRZYNKEWICZ STANISŁAW * 04.05.1901 Warszawa, nr. 30 250, † 24.02.1945r. WDOWIAREK STEFAN * 22.01.1898 Warszawa, nr. 30 237, † 05.03.1945r.
WERNER JÓZEF *25.10.1902 Kiszeniew, nr. 30 251, † 04.04.1945r. WILCZEK JAN * 11.01.1916 Rawa, nr. 29 719, † 28.02.1945r.
WIŚNIEWSKI ANTONI * 29.05.1906 Stryjów, nr. 29 720, † 10.01.1945r.WIŚNIEWSKI ANTONI * 12.03.1921 Piotrków, nr. 30 266, † 25.01.1945r.
WITKOWSKI STANISŁAW * 06.01.1911 Warszawa, nr. 30 267, † 01.04.1945r. WLAZTO ROMAN * 19.10.1910 Warszawa, nr. 30 059, † 22.03.1945r.
WLAZTO ZBIGNIEW * 21.12.1922 Warszawa, nr. 30 268, † 25.03.1945r. WOJTYNA MARCELI *13.01.1890 Węgrów, nr. 30 282, † 30.03.1945r.
WOSZCZYŃSKI EDWARD * 08.09.1915 Łódź, nr. 29 715, † 12.03.1945r. WRÓBEL LUDWIK * 12.04.1923 Warszawa, nr. 29 738, † 04.02.1945r.
WYPYCZ ANTONI * 11.10.1928 Warszawa, nr. 30 285, † 14.02.1945r. ZACHEWICZ CZESŁAW * 09.03.1916 Warszawa, nr. 29 745, † 27.01.1945r.
ZACHORSKI ZYGMINT * 13.08.1928 Warszawa, nr. 30 288, † 11.03.1945r. ZAMORSKI STANISŁAW * 27.04.1920 Włocławek, nr. 29 751, † 19.02.1945r.
ZIEMNICKI HENRYK * 12.10.1909 Błonie, nr. 29 762, † 23.03.1945r. BISCHOF JULIUSZ *1930 † 15.04.1945r. w szpitalu, pochowany na cmentarzu miejskim.



Skrócona lista imiemma pozostałych Polaków pochowanych na cmentarzu wojennym w Vaihingen an der Enz.

Lista w oryginalnej pisowni, zawiera imię, nazwisko i datę urodzenia. Więźniowie przybyli do „Obozu śmierci” z filii obozu koncentracyjnego Nazweiler: Bensch Auerbach, Bisingen, Dautmergen, Frankfurt/Main, Haslach, Kochendorf, Leonberg, Neckarelz, Neckargerach, Neuenbürg, Schürzingen, Wasseralfingen. Najczęściej zanotowanym miejscem urodzenia jest Warszawa i najbliższe jej okolice, co wskazuje na tzw. „transporty warszawskie” wysyłane do obozu koncentracyjnego Dachau w czasie trwania Powstania Warszawskiego i po jego kapitulacji.

A

Adamczyk Jan * 27.06.1910. Adamczyk Edward * 17.09.1924. Aksamitowski Władysław * 14.01.1901. Albinowski Stanisław * 13.09.1914. Aleksandrowicz Roman * 05.05.1912. Aleksandrowski Edward * 12.04.1926. Amulewicz Stefan * 02.09.1896. Anyszewski Stafan * 16.05.1900. Arament Wojciech * 07.03.1894. Aszejezyj Kazimierz * 02.02.1898 .

B

Bakula Jan *21.06.1894. Bareni Mikołaj 10.12.1917. Barszcz Jan * 11.01.1896. Bartczak Władyław * 07.04.1900. Bartmann Aleksander * 02.04.1899. Bartoj Tadeusz * 1912 . Basil Puotr * 19.03.1908. Bazyl Edward * 05.07.1927. Bazyl Ignacy * 13.05.1899. Belka Zygmunt * 14.05.1919. Beniek Bolesław * 21 09.1894. Bergemann Tadeusz * 03.09.1899. Berkieta Edward * 04.07.1906. Biegaj Józef * 02.03.1905. Bieliński Jan Feliks * 16.05.1891. Bieńkowski Józef * 30.01.1895. Bilski Leonard * 28.09.1923. Bilski Lucjan * 10.09.1925. Binkowski Stanisław * 01.04.1898. Błaszczykowski Kazimierz * 05.10.1923. Blaszka Jan * 12.04.1923. Blażejewski Stanisław * 13.04.1929?. Blesznowski Jan * 16.06.1899. Bloch Stefan * 16.12.1897. Bober Mieczysław * 24.04.1905. Bochiński Teofil * 20.12.1892. Bogurzewski Antoni * 13.01.1902. Boguszewski Wacław * 02.08.1894 Bondarew Jan * 27.09.1895. Bondaruk Kazimierz 28.02.1888. Bonkowski Jerzy * 21.12.1904. Borczyński Michał * 12.05.1919. Borek Izydor * 19.04.1887. Borkowski Władysław * 18.05.1899. Bormann Andrzej * 19.11.1921. Borowiecki Hubert * 24.09.1893. Brzeski/Erski? * 05.12.1908. Buba Urlich * 04.08.1926. Bujnowski Stanisław * 23.04.1912. Bukowiński Adam * 07.02.1897. Burchiel Henryk * 24,03.1905. Busch Samuel * 19.02.1919.

Brykalski Ignacy * 06.09.1888 r. w Rzewin. Do Vaihingen przybył 09.11.1944 roku, w drugim z 25 transportów które przybywały z umierającymi lub ciężko chorymi więźniami z podobozów KZ Natzweiler w tym przypadku z Dautmergen. Podobozu gdzie 10 000 więźniów pracowało dla firm OT i DBHG (?) przy produkcji materiałów pędnych i wydobywania ich z łupków. Ignacy Brykalski zmarł 15.02.1945 roku w obozie-spitalu Vaihingen i został tam pochowany. (Verein KZ-Vaihingen e.V.)

Próbna instalacja tekstu udostępnionego przez Pana Stefan Marka Chrzanowski z jego blogu: http://ratowoklasztor.blog.pl

Ignacy Brykalski – we wspomieniach syna.

Seweryn Brykalski wspomnienia o ojcu Ignacym – wieloletnim organiście i społeczniku z Radzanowa. Spisane w mieście Łodzi , sierpień 1969 roku.
 

Chyba odkąd istnieją ojcowie i synowie, ci ostatni, kiedy dorosną wspominają tych, którzy powołali ich do życia , nauczyli żyć, przekazali swoje doświadczenie. Wspominają – w jakim celu? Czy chodzi tu o bezwiedne oddawanie hołdu, czy o przedłużenie we wspomnieniach czegoś najdroższego, najpiękniejszego, czy o przedłużenie przebywania razem ze swoim najpierwszym i najbliższym przyjacielem, nauczycielem, opiekunem, wzorem.    Moje wspomnienia o Ojcu są po trochu wszystkim. I hołdem i chęcią przedłużenia w nieskończoność przebywania razem z Nim , przekazaniem moim Synom tego, co dla mnie jest czymś ogromnie wielkim dobrym, słonecznym, pozwalającym wierzyć w ludzi, w ich życzliwość i przyjaźń. Chciałbym , aby to uczucie udzieliło się , stało się własnością moich Synów, którzy nie pamiętają swojego Dziadka, gdyż urodzili się kilkanaście lat po jego śmierci.      Mój Ojciec nie wyróżniał się niczym szczególnym, nie był wielkim wodzem, mężem stanu, wybitnym artystą, nie posiadał żadnych zaszczytów, orderów ani majątku. Tylko jeszcze 30 lat po Jego śmierci ludzie pamiętają , że miał dla wszystkich życzliwy uśmiech , że kłaniał się i mówił ,,dzień dobry” nawet dziadowi  spod kościoła, nikogo w swoim życiu  nie skrzywdził i miał największa ilość ,,krześniaków” chyba w całym powiecie.   Czy miał też jakoś pasję? Miał. I wszyscy w miasteczku znali ją doskonale. Pasją tą był miejscowy chór – śpiew i muzyka. Kiedy dyrygował stworzonym przez siebie chórem , przeistaczał się cały , stawał się wielkim dyktatorem, którego woli chórzyści musieli się bezwzględnie podporządkować. Dyrygując unosił się nieomal w powietrzu z rozwianym włosem i roziskrzonym wzrokiem; biada temu czy tej ,kto sfałszował chociaż jedna nutę.. Cóż to wówczas było  dla mnie7 – 8 letniego smyka za przeżycie, kiedy ukryty w tłumie słuchaczy patrzyłem  na wyolbrzymiałego w tym czasie Ojca. Ileż miałem dla Niego podziwu  i jak wówczas dumny byłem z tego , że ten, któremu w tej chwili SA posłuszni  i w którego wpatrzeni są wszyscy mieszkańcy miasteczka, to mój Ojciec. Wydawało mi się także wówczas, że tylko ja go rozumiałem i wiem, iż jego dusza unosi się w tej chwili ku niebu, a ja podążam za swoim Ojcem.   Kiedy przebrzmiewały ostatnie tony pieśni, Ojciec przez kilka chwil jakby łowił uchem uciekającą ku górze melodię i i stawał się z powrotem miłym, życzliwie uśmiechniętym człowiekiem. Odnajdowaliśmy się w rozchodzącym się  i zadumanym tłumie . Ojciec brał mnie za rękę  i szliśmy przejść się nad rzekę. Ojciec stawał się dowcipkującym, zadowolonym z siebie i świata wesołkiem. Dowcipkował z mojej, jeszcze głupawo niepochłoniętej miny, wspominał wydarzenia ze swojej młodości, opowiadał śmieszne historyjki .Dowcipkując przekazywał mi swoje poglądy na życie. Kiedy przebrzmiewały ostatnie tony pieśni, Ojciec przez kilka chwil jakby łowił uchem uciekającą ku górze melodię i i stawał się z powrotem miłym, życzliwie uśmiechniętym człowiekiem. Odnajdowaliśmy się w rozchodzącym się  i zadumanym tłumie . Ojciec brał mnie za rękę  i szliśmy przejść się nad rzekę. Ojciec stawał się dowcipkującym, zadowolonym z siebie i świata wesołkiem. Dowcipkował z mojej, jeszcze głupawo niepochłoniętej miny, wspominał wydarzenia ze swojej młodości, opowiadał śmieszne historyjki .Dowcipkując przekazywał mi swoje poglądy na życie, swoje  spojrzenie na świat i ludzi.    Uczył mnie życia nie tylko opowiadając historyjki, pokazywał je ze wszystkich stron, chciał abym poznał je dokładnie.   Przypominam sobie go, kiedy we wrześniu 1939 r. wysyłał moich  starych braci ,, za Wisłę” , aby szli bronić rodzinnego domu. Najstarszy 21 – letni brat walczył już wtedy w Modlinie, 19 letni zabrał ze sobą siekierę, 17 letni toporek, dla 15 letniego został już tylko nóż. Ojciec przyglądał się im ruszającym w noc z tą ,,bronią” przeciwko samolotom i czołgom , tylko szczęki miał silnie zaciśnięte i patrząc na mnie i 5 letnią siostrę udawał , udawał ,ze się uśmiecha, jakby chciał powiedzieć , że wszystko będzie tak , jak było dotychczas.   Nie stało się jednak tak , jak obiecywał wzrok Ojca. Przyszli do miasteczka ,,nadludzie”, ucichł śpiew chóru. Ojciec dziwnie postarzał się, zmalał,  rzadko uśmiechał się, nie dowcipkował, chodził zamyślony i przygaszony. W tym czasie chciałem się koniecznie czymś wyróżnić , aby uzyskać pochwałę w szarych , mądrych oczach Ojca. Z  tego okresu utkwiło mi w pamięci pierwsze ,,spotkanie” Ojca z żandarmami , którzy przyszli do naszego domu, aby aresztować najstarszego z moich braci – Beńka. Ojca w tym czasie nie było w domu, starszy brat uciekł w pole tylnymi drzwiami  i rozwścieczony tym jeden z żandarmów zaczął nas po kolei bić gumowa pałką , gdzie popadło. W tym czasie do domu wszedł Ojciec  i zobaczył , jak żandarm uderzył naszą Matkę. Ojciec nic nie mówiąc , podszedł do żandarma , chwycił go za kołnierz  i wyrzucił z mieszkania. Patrzyliśmy z przerażeniem, co będzie dalej . Wyrzucony za drzwi żandarm tak się przestraszył i zdumiał  , iż nie użył wówczas broni, bo rzeczywiście , on przedstawiciel rasy panów , 2 metrowej wysokości chłop , uzbrojony, wyrzucony za drzwi przez mizernego chudeusza, który nawet w wojsku nie służył z powodu wątłego zdrowia. Drugi z żandarmów także nie ruszył z pomocą koledze, tylko chyłkiem opuścił mieszkanie.    Jakiż byłem znów dumny ze swojego Ojca i jak koniecznie chciałem czymś się zasłużyć , aby zdobyć uznanie  w Jego oczach i przekonać ,że w potrzebie postąpię tak , jak On by sobie tego życzył. Okazja ku temu nadarzyła się  niebawem. Ponieważ obowiązywało u nas zdejmowanie czapki przed każdym umundurowanym Niemcem, uważaliśmy za punkt honoru omijać ich, aby nie uczynić tego. Jednego razu nie udało mi się jednak ominąć żandarma. Nie wiedziałem co zrobić, ale ostatecznie chciałem udać , że go nie widzę i przejść spokojnie. Żandarm doskoczył jednak do mnie  i wrzeszcząc zrzucił mi , 10 letniemu chłopcu czapeczkę na ziemię. Bardzo się wtedy przestraszyłem , ale chcąc się okazać godnym swego Ojca  podniosłem z godnością czapeczkę , założyłem na głowę  i chciałem się oddalić . moje zachowanie jeszcze bardziej podnieciło żandarma, wyjął gumową pałkę i zaczął mnie bić. Jednak zawziąłem się , nie zdjąłem przed nim czapeczki i mimo dotkliwych razów nie zapłakałem. Cała tę scenę widział przez okno Ojciec i kiedy po skończonej ,,egzekucji” podszedłem do Niego, wziął mnie na ręce jak malutkie dziecko, głaskał po głowie , nic nie mówił tylko szybko mrugnął oczami  i grdyka dziwnie mu się ruszała. Popłakałem się w ramionach Ojca i czułem, że Ojciec jest ze mnie zadowolony, a czyż mogła być dla mnie większa nagroda niż jego pochwała. Przez cały czas okupacji wiedziałem, czułem, że Ojciec cos robi, za co grozi Mu śmiertelne niebezpieczeństwo, ale nie wyobrażałem sobie aby mógł postępować inaczej. I stało się to, czego wszyscy obawialiśmy się, chociaż nikt tego nie mówił. Zimowa nocą 1943 roku ci sami żandarmi, którzy trzy lata przedtem chcieli ,,złapać” mojego brata, przyszli aresztować Ojca. Kiedy żandarm  zakładał kajdanki na ręce Ojca, ten spojrzał na nas jakby chciał nas sprawdzić , policzyć  i zapamiętać i jednocześnie nakazać, abyśmy nie płakali przy żandarmach. Wydawało się nawet , że mrugnął do mnie porozumiewawczo abym i tego nie zapomniał. Nie zapomnę , jak nie zapomnę tego, jak przez cała noc chodziłem z braćmi wokół aresztu, żeby dowiedzieć się , co mamy dalej robić . Gdyby jeszcze w domu dał znak , na pewno rzucilibyśmy się na nadludzi ze swastyką w herbie i prawdopodobnie nie dalibyśmy  zabrać Ojca. Ale Ojciec nie dal znaku, gdyż wiedział, że za czynny opór  żandarmom nie tylko cała rodzina , ale i może całe miasteczko stałoby się drugim Oradour.   Spokojnie , tak jak się dał zabrać żandarmom, następnego dnia rankiem wyszedł z aresztu i wszedł bez niczyjej pomocy na furmankę, która miał być przewieziony do powiatowego więzienia. Żegnało go chyba całe miasteczko, kobiety płakały cicho, meższczyźni patrzyli ponuro, tylko żandarmi uśmiechali się zwycięsko. Cisza była na rynku, Ojciec spoglądał na nas z furmanki i wydawało mi się jak gdyby dla dodania wszystkim otuchy uśmiechnął się.  Kiedy wzrok Ojca zatrzymał się na mnie, nie wytrzymałem i  krzyknąłem ,,Tatusiu – nie jedź” Ojciec tylko zamrugał szybko oczami, najstarsza siostra zakryła mi usta ręka, eskorta zrobiła jak gdyby ruch ręką w kierunku rewolweru, ale nic się nie stało, nikt nie poruszył się . Ojciec skinął ręka na pożegnanie , ostatni raz uśmiechnął się, woźnica podciął konie – zostaliśmy sami. Zaczęliśmy się rozchodzić, słońce przestało świecić , lód na rzece błyszczeć, ludzie rozmawiać ze sobą. Dziwnym tylko mi się wydawało ,ze Ojca nie ma , a my żyjemy, jemy, pijemy, śpimy, krzątamy się. Moi starsi bracia dowiedzieli się , w którym więzieniu osadzono Ojca, że czasami jest wraz z innymi więźniami wyprowadzany do odgruzowania miasta i że wówczas można się z Nim zobaczyć. Po kolei jeździliśmy ,,na widzenia”, wreszcie i na mnie przyszła kolej. Ostatnie to było moje spotkanie z Ojcem. Zobaczyłem go, jak niedaleko więzienia kopał, odrzucał gruz wielka łopata, ze spokojem  i z jakąś dziwną rezygnacją. Kiedy zauważył mnie idącego grdyka podniosła się ku górze, odstawił łopatę i nie zwracając najmniejszej uwagi na krzyczącego strażnika podszedł do mnie i przytulił. Matka mówiła mi, abym przekazał Ojcu paczkę z żywnością i powiedział ,że czekamy na jego powrót, ale ja nic nie pamiętałem  i tylko przez łzy powtarzałem w kółko ,,Tatusiu , kiedy wrócisz, kiedy wrócisz” Ojciec głaskał mnie tylko po głowie i mówił także ze łzami w oczach ,,Nie płacz, nie płacz” Taka była ostatnia rozmowa Ojca ze mną. Spotkanie trwało zaledwie kilka sekund , strażnikowi wydawało się to za długo, podszedł do nas, wyrwał mnie z obcięć Ojca i pchnął  w stronę dziury w parkanie, przez którą przeszedłem. Ojciec zdążył mi tylko jeszcze powiedzieć ,, czekaj na mnie i nie martw Matki”.    W kilka dni po ,,widzeniu” Ojca wywieźli z powiatowego więzienia do obozu w Oświęcimiu, skąd już nie powrócił . Nie powrócił, mimo że czekałem na Niego, tak jak mi przykazał, a w kilka miesięcy później w czasie Powstania warszawskiego wybrałem się na piechotę do Oświęcimia. Nie doszedłem , gdyż już w powiatowym mieście zostałem złapany i przywieziony przez znajomego chłopa  z powrotem do domu.   W domu Matka i starsze rodzeństwo, każde na swój sposób czekało na powrót Ojca. W nadziei podtrzymywały listy, które przychodziły od Niego raz w miesiącu.   Pamiętam jakie było święto w rodzinie, kiedy przyszedł list. Wszyscy zbieraliśmy się w jednym pokoju , a najstarsza siostra czytała ,, Kochana Żono i dzieci”. Zawsze pisał , że jest mu w obozie dobrze – innego listu cenzura nie przepuściłaby – czuje się zdrów, całuję i pozdrawiam wszystkich. Po każdym liście, jak gdyby nowa otucha wstępowała w nas , mieliśmy nadzieję ,że już niedługo , pół Polski do Wisły było już wyzwolone, liczyliśmy na nową ofensywę, która wyzwoli drugą część naszego kraju, wyzwoli Oświęcim i Ojciec wróci. Niestety w sierpniu 1944  roku otrzymaliśmy kartę pocztową, pisana w drodze, w której Ojciec zawiadamiało nas , abyśmy czekali na nowy adres. Domyślaliśmy się ,że obóz w Oświęcimiu  jest ewakuowany i Ojciec jest w jednym z transportów. Niewiele rozmawialiśmy ma ten temat, a nawet każdy przekonywał Matkę , iż wszystko będzie dobrze, chociaż wiedzieliśmy , co to znaczy transport – podróż w zaplombowanych wagonach lub pieszo – dla schorowanego i podeszłego wiekiem Ojca. Jednak jeszcze długo po zakończeniu wojny nie chcieliśmy wierzyć, że Ojciec nie żyje, jeszcze kilka lat czekaliśmy na jego powrót.  Przypominam sobie , jak na ślubie jednego z braci celowo stanąłem przy samych drzwiach kościoła , gdyż miałem nadzieję, że w tym uroczystym dniu Ojciec wróci, a ja muszę Go  pierwszy przywitać. Wychodziłem także często wieczorem na szosę , skąd spodziewałem się i wyobrażałem sobie ,że pierwszy zobaczę idącego Ojca, ale nie doczekałem się.    Prawdopodobnie podczas transportu więźniów z Oświęcimia  nie wytrzymał trudów podróży i zginał, jak wielu innych niewinnych ludzi. Nie wiemy nawet , gdzie zginał i gdzie jest jego grób. Tylko na mazowieckim wiejskim cmentarzu umieszczona jest pamiątkowa tablica Człowieka , który nie wyróżniał się niczym szczególnym., nie był wielkim wodzem , mężem stanu, wybitnym artystą, nie posiadał orderów , ani zaszczytów .  Było człowiekiem skromnym, kochającym ludzi , Zycie, zawsze pogodnie uśmiechniętym , który nikogo w swoim  życiu nie skrzywdził i chciał , aby wszyscy wokół Niego byli uśmiechnięci i odczuwali piękno zawarte w muzyce i pieśniach. I takim, życzliwie  i wyrozumiale uśmiechniętym zapamiętali Go ci, z którymi żył, pracował , których kochał i którzy Jego kochali.   Łódź, sierpień 1969 r.  

  [podpis ręczny] Seweryn

Ignacy Brykalski we wspomnieniach syna. Postscriptum  

Po raz kolejny okazuje się ,że raz zaczęty temat zaczyna powiększać nasza wiedzę historyczną . Do wyższego artykułu o radzanowskim organiście otrzymałem komentarz od Pana Waldemara z  dalszym ciągiem wydarzeń związanych z Ignacym Brykalskim.Zdecydowałem ,że zacytuję go całości na forum: ,,Chciałby dodać dalsze informacje. Ignacy Brykalski urodził się 6 września 1888 roku w miejscowości Kiełki, w parafii Baboszewo. Około 1890 rodzina Brykalskich przeniosła się do Radzanowa. Ojciec jego – Stanisław – był młynarzem i posiadał wiatrak na Poświętnem. Rodzinie wiodło się dobrze, Ignacy miał dobry słuch muzyczny i został wykształconym organistą. Z czasem objął taką posadę w kościele parafialnym w Radzanowie. Był bardzo zaangażowanym w swej pracy, prowadził chór i udzielał lekcji śpiewu i muzyki. Angażował się także w działalność strażacką i patriotyczną. To ostatnie zaangażowanie spowodowało nieszczęście podczas niemieckiej okupacji. 15 lutego 1943 roku został aresztowany przez policję polityczną i wywieziony do obozu koncentracyjnego KL Auschwitz. Stamtąd, w trakcie ewakuacji obozu w 1944 roku przewieziony został do obozu w Dautmergen, a następnie do KL Vaihingen w pobliżu Stuttgartu (Badenia- Wirtenbergia). Do Vaihingen przybył 9 listopada 1944 r. i otrzymał numer obozowy 124 302. Tutaj więźniowie pracowali bardzo ciężko w kamieniołomach. Wobec nadludzkiej, ciężkiej pracy fizycznej i niedostatecznym wyżywieniu, wycieńczony, znalazł się Ignacy Brykalski 10 stycznia 1945 roku w obozowym baraku-szpitalu. Zmarł 16 lutego 1945 r. o godzinie 6.30 po południu, jak napisano w dokumencie obozowym – z powodu „ogólnej niewydolności”. Pochowany jest na cmentarzu wojennym w Vaihingen.”

C

Carnlli Stanisław * 10.05.1903. Cegelski Władysław * 15.05.1919. Cetkowski Władysław * 22.02.1900. Chabik Stefan * 05.08.1895. Chodyński Stanisław * 03.03.1889. Chojnowski Jan * 03.04.108. Chrościński Karol * 15.09.1919. ChrzanoDonten Ryszard * 08.02.1895. Drakala Zbigniew * 02.11.1923. Drontoński Władysław * 05.09.1895. Drust Marian * 25.03.1898. Druszcz Michał * 29.09.1883. Dudek Feliks * 06.11.1898. Dudzićski Władysław * 18.10.1895. wski Aleksander * 21.09.1891. Chudzik Jan * 12. 04.1902. Chyliński Stanisław * 01.11.1898. Chyliński Jan * 26.04.1908. Chyma wasyli * 05.12.1921. Cichoniak Jan * 08.08.1921. Cichoński * 11.10.1899. Cichowski Jan * 09.09.1904. Ciechanowski Antoni * 21.01.1899. Ciecko Władysław * 23.02.1898. Cieślak Józef * 03.11.1906. Cieślak Zenon * 23.01.1913. Cieślak Jakub * 15.07.1894. Cukrowski Ambroży * 19.01.1904. Cybulski Aleksander * 22.01.1908. Cybulski Kajetan * 12.04.1908. Czarnecki Jan * 06.03.1908. Czarnecki Roman * 14.06.1908. Czarnecki Jerzy * 03.11.1922. Czarnecki Karol * 31.10.1900. Czarnogirski Walenty * 07.02.1885. Czarski Władysław * 12.05.1892. Czeszek Władysław * 20.11.1918. Czubiński Jan * 06.08.1897. Czuchraj Michał * 08.12.1902. Czyba Alojzy * 23.09.1906. Czyż Józef * 19.09.1924. Czażewski Henryk * 07.12.1913. Czyżykowski Czesław * ?.

D

Daltel Józef * 16.03.1893. Daniszewski Jan * 11.01.1897. Dębićski Apoloniusz * 26.06.1883. Dembski Władysław * 14.12.1882. Dementiff Mikołaj * 25.04.1898. Denidziuk Aleksander * 14.03.1903. Dobczyński Józef * 07.06.1892. Dodak Jan * 19.01.1922. Dołęgowski Bolesław * 16.02.1907. Domaniak Józef * 10.03.1895. Domański Wiktor * 17.10.1907. Domasiewicz Stanisław * 04.05.1905. Dąbrowski Michał * 18.09.1902, Domonik Mikołaj * 01.08.1900. Dudziński Władysław * 18.10.1895. Dulkiewicz Józef * 03.05.1914. Duśiński Jan * 26.03.1889. Dzdkiewicz Lucjan * 02.11.1912. Dwojak Ignacy * 12.12.1900. Dybała Bolesław * 07.07.1894. Dybowski Zdzisław * 20.06.1914. Dymecki Stanisław * 19.12.1886. Dzieciołkewicz Henryk * 18.06.1894. Dzięgielewski Feliks * 13.09.1903. Dziekoński Wacław * 06.01.1910. Dzieleciński Stanisław * 12.11.1900. Dziewulski Edward * 29.08.1901. Dzikowski Aleksander * 01.03.1901.

E. F. G

Eberhard Zygmunt * 18.04.1901. Fedzora Teodor * 03.06.1913. Fiegler Władysław * 05.04.1899. Fikala Dymitr * 07.09.1917. Fotmann Jan * 20.12.1885. Fraczek Hilary * 12.01.1903. Frajsdoef Stefan * 22.02.1909. Frosztenga Stanisław * 11.05.1908. Gaca Rorenz * 08.10.1894. Gajdowski Jan * 27.01.1893. Galant Edward * 12.04.1922. Galazea Władysław * 24.04.1894. Gałązka Jan * 20.05.1908. Gasiorowski Antoni * 08.12.1892. Gatkewicz Marian * 23.05.1902. Gawłowski Adam * 13.08.1900. Gawroński Leopold * 15.11.1926. Gawroński Stanisław * 21.07.1920. Gawrys Jan * 29.05.1923. Gębarski Józef * 05.08.1903. Gembka Antoni * 2.06.1887. Gerusiński Jan * 11.01.1886. Gietka Józef * 18.03.1911. Głowacki Wiktor * 06.03.1892. Gługala Władysław * 01.01.1903. Gluszcz Stanisław * 05.10.1924. Gnybek Jerzy * 31.101928. Godziński Wacław * 13.09.1905. Gołąbiowski Józef * 27m08.1920. Goligowski Jan * 16.06.1903. Gorecki Kazimierz * 28.07.1916. Górski Piotr * 05.12.1922. Grabowski Henryk * 09.07.1904. Grabowski Zygmunt * 18.08.1905. Granede Zbigniew * 23.03.1924. Greliak Władysław * 27.02.1898. Grocholski Tadeusz * 25.12.1890. Grochowski Józef * 14.09.1922. Gromadka Stanisław * 20.04.1901. Grondziel Stanisław * 16.03.1902. Gruber Hermann * 03.03.1920. Grzelak Anton * 14.02.1897. Grzmin Aleksander * 13.12.1898. Grzywacz Józef * 16.03.1894. Gurski Szczepan * 08.12.1905. Gwara Leon * 11.02.1889.

H. I. J

Haftarski Kazimierz * 20.04.1901. Hein Karol * Hensel Antoni * 12.06.1895. Hermanowski Eugeniusz * 18.11.1910. Holubowicz Antoni * 07.04.1894. Horodyński Judwik * 02.02.1899. Hurec Józef * 12.07.1918. Huzjuk Włodzimierz * 07.07.1921. Idziak Ryszard * 14.04.1924. Ignaczak Paweł * 15.01.1889. Iwanek Kacper * 11.01.1883. Izak Kazimierz * 18.12.^922. Izydorczyk Mieczysław * 20.07.1911. Jabłonowski Stanisław * 28.06.1907. Jabłoński Wacław * 17.03.1900. Jagatowski Józef * 20.10.1891. Jagiełło Jan * 03.06.1902. Jakubczyk Zygmint * 15.08.1923. Jakubowski Wawrzyn * 27.07.1893. Jakubowski Stefan * 15.10.1920. Janicki Zdzisław * 28.01.1902. Janowski Stefan * 12.06.1911. Jarmicki Jerzy * 13.10.1913. Jarocz Romuald * 07.02.1892. Jaron Józef * 07.02.1897. Jaron Jerzy * 11.10.1924. Jasiński Stefan * 12.09.1907. Jastrzeski Ludwik Janusz * 28.03.1929. Jawoeski Władysław * 23.08.1903. Jaworski Janusz * 17.09.1926. Jaworski Kazimierz * 15.09.1904. Jendrysek Józef * 22.02.1916. Jędrzejewski Tadeusz * 13.02.1919. Jeleński Edward * 10.04.1909. Jeschke Jaros(ław?) * 30.09.1917. Jeżak Jan * 16.10.1899. Jeżewski Marian * 22.07.1901. Jończyk Tomasz * 17.10.1914. Jóźwiak Andrzej * 30.11.1897. Jźwiak Władysław 14.01.1911. Jurko Franciszek * 09.09.1895.

K

Kaczorowski Józef * 08.10.1904. Kaczmarek Jan * 10.10.1891. Kain Antoni * 13.06.1915. Kajek Tadeusz * 11.04.1930. Kajtaniak Jan * 23.09.1905. Kalency Jan * 28.05.1916. Kaleta Wiktor * 03.12.1912. Kalinowski Antoni * 04.06.1899. Kalinowski Tadeusz Jerzy * 03.11.1930. Kalinowski Mieczysław * 15.02.1900. Kaliński Jan * 11.10.1897. Kamiński Jan * 01.06.1910. Kamiński Zygmunt * 16.09.1915. Kamiński Stanisław * 06.05.1900. Kanclerz Kazimierz * 07.09.1906. Kapusta Jan * 22.06.1911. Karolak Józef * 19.03.1901. Karpiński Stanisław * 07.05.1885. Karpowicz Konstantyn * 18.09.1925. Kasprzak Stanisław * 16.02.1922. Kazana Franciszek * 10.08.1888. Kazimierczak Stefan * 01.09.1905. Kempa Florian * 03.05.1924. Kiliński Franciszek * 08.01.1901. Kiljańczyk Władysław. Kinast Stanisław * 07.05.1905. Kisielewski Leonard * 06.11.1918. Klawender Antoni * 11.01.1892. Klawender Jerzy * 16.02.1920. Klimek Jan * 26.06.1900. Klimek Józef * 04.02.1925. Kłoszewski Ryszard * 20.01.1923. Kmietowicz Franciszek * 02.04.1918. Knapik Julian * 25.02.1912. Knyzak Franciszek * 04.10.1894. Kobyliński Józef * 19.03.1887. Kociszewski Bronisław * 23.07.1891. Kołkowski Edward * 01.08.1914. Kołodziejczyk Wincenty * 15.01.1920. Komornicki Henryk * 05.01.1894. Kopczyński Adam * 25.12.1901. Kopeć Julian * 24.02.1908. Koper Józef * 21.11.1894. Korbut Franciszek * 92.10.1899. Kordas Jan * 24.06.1900. Kordowski Henryk * 13.07.1909. Kornacki Roman * 12.04.1925. Korpanti Henryk * 02.01.1925. Korzeniowski Kazimierz * 1890. Kosbial Henryk * 11.01.1899. Kosiński Antoni * 22.06.1909. Kosobudzki Włodzimierz * 07.07.1896. Kostaniak Czesław * 19.03.1904. Kostera Józef * 25.01.1919. Kostrzewa Bolesław * 03.11.1912. Kowalczyk Michał * 22.08.1899. Kowalenko Aleksy * 1.03.1899. Kowalik Władysław * 24.09.1910. Kowalski Ludwik * 30.07.1886. Kowalski Jerzy * 14.12.1925. Kowalski Konstanty * 25.05.1906. Kowalski Zdzisław * 06.07.1922. Kowalski Feliks * 03.05.1924. Kowalski Jan * 18.05.1903. Kownacki Henryk * 05.06.1901. Kownacki Zygmunt * 06.01.1898. Kozak Bronisław * 06.08.1891. Kozakiewicz Józef * 15.12.1893. Kozera Bolesław * 01.02.1906. Kozieniecki Jan * 11.09.1900. Koziński Franciszek * 29.01.1891. Kozłowski Antoni * 23.11.1895. Kozłowski Stanisław * 12.11.1905. Krajczyński Bolesław * 14.02.1905. Krajewski Stanisław * 17.10.1921. Krakowiak Stefan * 16.05.1914. Krawczyk Aleksander * 12.12.1904. Kriszny Józef * 18.03.1928. Krol Ignacy * 27.03.1917. Krol Kazimierz * 25.11.1899. Kropielnicki Wacław * 09.11.1902. Krupa Paweł * 18.04.1901. Kruszelnicki Eugeniusz * 19.12.1887. Kryger Stanisław * 18.08.1898. Krzyżewski Józef * 25.01.1901. Książak Jan * 24.09.1902. Książek Franciszek * 27.01.1904. Książek Jan * Ksiuk Walenty * 12.02.1910. Ksyk Hieronim * 30.03.1901. Kubaczewski Józef * 25.03.1888. Kubala Marian Zdzisław * 24.03.1912. Kubiak Mieczysław * 24.03.1925. Kubian Stanisław * 18.04.1920. Kublik Aleksander * 22.03.1906. Kuca Andrzej * 05.01.1927. Kucharski Antoni * 18.05.1907. Kucharski julian * 02.12.1891. Kucharski Stanisław * 12.03.1902. Kuliberda Wincenty * 12.01.1912. Kulicki Wacław * 28.09.1909. Kulikowski Marian * 20.08.1885. Kunicki Władysław * 09.10.1903. Kupka Alfons * 16.01.1909. Kuśmierski Apolinary * 22.07.1894. Kuznicki Marian * 10.11.1907. Kawaciński Stefan * 08.09.1905. Kwiecień Bolesław * 07.07.1904. Kwieciński Jan * 17.12.1908.

L. Ł

Lach Józef * 17.06.1902. Lach Marian * 29.06.1925. Lach Zdzisław * 20.04.1926. Lacheta Władysław * 26.01.1901. Lagocki Stefan * 18.12.1912. Langowski Stefan * 27.02.1908. Larnaciński Stanisław * 06.06.1894. Latosiński Jan * 04.06.1015. Lazowski Władysław * 29.01.1906. Lemieszek Leon * 02.04.1898. Leniewski Jan * 13.10.1894. Lewicki Józef * 15.08.1909. Lewicki Władysław * 11.06.1922. Liegke Maksymilian * 06.01.1908. Lipiński Józef * 15.02.1894. Lipps Jan W. * 08.03.1903. Lisowski Władysław * 17.10.1914. Lobodowski Henryk * 17.12. 1919. Lodey Adam * 12.02.1904. Lomaka Piotr * 05.05.1911. Loziński * 16.11.1901. Ludek Jan * 26.07.1929. Łukaszewski Wojciech * 15.11.1903. Lupiński Stanisław * 11.07.1901. Lutek Władysław * 26.03.1913. Lyczywek Leon * 12.091914. Łyszczynski August * 20.101894.

M

Maczur Stanisław * 10.04.1899. Magda Vej Jendrys Antoni * 01.01.1900. Majchert Józef * 02.03.1892. Majewski Edward * 14.05.1926. Majewski Antoni * 05.08.1904. Makowski Ludwik * 03.02.1891. Malecki Stefan * 31.05.1914. Maliszewski Ignacy * 28.07.1915. Malina Jan * 17.05.1911. Maliszewski Stanisław * 21.01.1922. Malych Stefan * 18.06.1905. Marcikowski Henryk * 17.08.1912. Marciniak Bolesław * 11.11.1895. Marczak Henryk * 10.02.1919. Marek Eugenusz * 16.05.1913. Marjański Celestyn * 30.05.1900. Mazurek Roman * 06.07.1885. Melnik Aleksander * 01.03.1913. Michalak Wacław * 20.05.1897. Michotek Saturnin * 04 06.1900. Michowski Józef * 24.011.1901. Miginka Franciszek * 24.07.1921. Mikucki Anton * 22.09.1915. Mikulin Jerzy * 06.07.1911. Milczarek Józef * 23.03.1922. Milewski Jakub * 01.05.1924. Milewski Piotr * 18.04.1892. Milewski Piotr * 30.07.1885. Milewski Stanisław * 01.05.1888. Miller Stefan * 31.10.1895. Miloszewski Antoni * 16.06.1911. Miszczuk Aleksander * 12.12.1898. Miszczuk Ryszard * 02m04.1927. Miszko Wacław * 23.11.1914. Młynarczyk Antoni * 07.03.1902. Młynik Władysław * 27.06.1882. Mnieciejewski Ryszard * 07.11.1926. Moldżyński Srefan * 11.08,1902. Molend Albert * 19.10.1889. Mondrzyk Stanisław * 01.04.1902. Morawski Stanisław * 10.01.1888. Moritz Józef * 24.02.1900. Niscicki Tadeusz * 15.08.1926. Mostowski Kazimierz * 10.02.1924. Mostowski Wacław * 25.08.1910. Mroczek Aleksander * 16.10.1890. Mróz Wacław * 07.08.1907. Muszyński Franciszek * 02.04.1905.

N

Nadolski Józef * 14.12.1892, Nahnebel Wacław * 28.09.1880. Naimowa Jan * 06.05.1891. Nalazek Stefan * 19.11.1893. Nawacki Makquist * 11.09.1926. Neczaj Mikołaj * 15.05.1897. Niekerasz Józef * 18.09.1893. Nielepiński Wacław * 01.01.1896. Nikula Józef * 04.07.1909. Niwiński Stefan * 02.09.1907. Nogal Feliks * 27.02.1911. Nowacki Bogdan * 19.01.1909. Niwak Tadeusz * 24.12.1909. Nowak Ignacy * 24.01.1885. Niwak Józef * 11.03.1892. Nowicki Jan * 21.12.1898. Nowicki Karol * 04.10.1924. Nowicki Michał * 27.08.1885. Nowiński Stefan Michał * 06.11.1924. Nydra Józef * 12.02.1901.

O

Obrzydowski Jan * 03.11.1901. Odolski Jan * 01.08.1922. Ofiara Władysław * 18.07.1901. Ogrzebacz Jan * 06.05.1918. Ogrodnik Jan * 16.05.1890. Okoński Wacław * 16.08.1893. Olbrych Feliks * 08.11.1901. Olczewski Jan * 02.06.1898. Olechnicki Stanisław * 23.03.1909. Olewniczak Stanisław * 19.04.1910. Olko Kazimierz * 25.11.1908. Olszewski Henryk * 05.09.1922. Olszewski Franciszek * 06.10.1896. Olszewski Jan * 08.07.1906. Ołtarzewski Hipolit * 13.07.1916. Orlik Antoni * 02.12.1906. Orzechowski Teodor * 26.01.1925. Oschka Tadeusz * 28.06.1889. Osmakowicz Stanisław * 12.10.1907. Ostrowski Jan * 28.03.1926. Otocki Henryk * 08.03.1912.

P

Pajak Edward * 13.08.1923. Pankowski Kazimierz * 03.02.1895. Papaj Tadeusz * 29.06.1909. Papieras Władysław *06.06.1899. Paradowski Aleksander * 10.12.1894. Parol Akeksander * 22.12.1902. Pawiński Stanisław * 14.12.197. Paelak Jan * 15.05.1913. Pawlikowpcz Jan * 18.09.1926. Pawlikowski Romuald * 09.12.1920. Pawlikowski Andrzej * 12.01.1897 Pawłowski Adam * 14.12.1905. Peplaw Wiktor * 23.12.1900. Perkuszewski Stefan * 24.10.1896. Perzyna Anton * 13.12.1885. Petkowski Wiktor * 07.05.1895. Petrowski Leon * 05.10.1913. Piątkowski Stanisław * 28.04.1903. Pielaszczyk Roman * 17.10.1920. Pietraszko Jan * 04.01.1909. Pietrucha Roman * 30.09.1922. Piotrowski Wiktor * 03.07.1893. Piotrowski Bronisław * 27.06.1914. Pisański Zdzisław * 25.12.1907Piskarski Stefan * 16.06.1915. Piskorski Marian * 16.07.1898. Płażewski Stanisław * 21.01.1892. Płozok Bolesław * 15.03.1894. Pockule Antoni * 13.01 1893. Podębski Henryk * 21.11.1898. Podgórsli Józef * 31.10.1904. Podolski Stanisław * 21.11.1911. Podolski Kazimierz * 08.06.1917. Podryban Michał * 24.05.1917. Pogonowski Jan * 15.05.1908. Poliński Jakub * 19.07.1900. Poliński Zdzisław * 19.03.1926. Pomierny Ryszard * 10.03.1925. Ponczkowski Antoni * 08.05.1901. Poniatowski Tadeusz * 15.11.1911. Popławski Kazimierz * 27.11.1910. Popowski Edmund * 29.07.1911. Proga Michał * 12.07.1887. Prostowski Jan * 01.01.1887. Przybylski Bolesław * 27.10.1901. Przymus Stefan * 05.08.1889. Puciński Jerzy * 20.08.1924. Pugacz Jan * 25.05.1911. Purzycki Kucjan * 07.11.1902. Purzyński Stefan * 04.09.1889.

R

Raczkowski Bolesław * 03.04.1917. Rafa Józef * 29.09.1911. Roczoszewski Antoni * 26.09.1920. Rogala Waclaw * 01.09.1894. Rogaliński Władysław * 26.05.1892. Rogalski Ryszarg * 09.01.1911. Rogowski Jótef * 03.03.1894. Rojek Polikarp * 04.01.1903. Rojek Edward * 17.11.1906. Rola Antoni * 05.10.1904. Romanowski Ryszard * 04.08.1924. Rosiński Jan * 18.11.1900. Ruszczyk Władysław * 01.01.1909. Rutkowski Władysław * 18.03.1896. Rylski Józef * 25.02.1920. Ryttel Jan * 09.06.1895. Rzempoluch Piotr * 14.02.1915.

S. Ś

Sakowski Bernard * 09.02.1908. Salaciński Feliks * 23m09.1892. Santorski Józef * 02.02.1891. Sapljaszko Iwan * 16.06.1920. Sawoni Stanisław * 01.08.1900. Schawarny Andrzej * 07.11.1891. Scholarczyk Wiktor * 01.04.1918. Szwed Sylwester * 23.08.1923. Sendlejewicz Józef * 03.03.1904. Senkowski Jan * 18.03.1895. Sidor Romuald * 07.02.1921. Sidoroński Wacław * 31.08.1904. Siewierski Henryk* 12.05.1908. Sikorski Mieczysław * 01.01.1905. Sikorski Jan * 17.04.1897. Sipayllo Władysław * 13.07.1915. Sitek Jan * 07.04.1892. Skalik Jan * 25.10.1902. Skatulski Roman * 14.09.1908. Skaturski Wacław * 19.10.1913. Skibiński Marcin * 05.11.1897. Skiciński Roman * 11.04.1911. Skleniaez Jakub * 18.01.1896. Skopiński Jan * 21.03.1920. Skorupa Edmind * 08.11.1907. Skrzypezak Stanisław * 14.01.1927. Sledz Józef * 28.02.1887. Słoński Stanisław * 08.05.1898. Ślusarczyk Józef * 01.03.1914. Ślusarczyk Władysław * 03.10.1901. Służewski Walenty * 09.01.1886. Smakosz Józef * 25.01.1905. Śmiechowski Bogdan * 15.07.1924. Smoloński Ignacy * 07.04.1894. Smolski Józef * 05.05.1912. Śnieczyński Stanisław * 04.03.1896. Sobczyk Bronisław * 17.10.1917. Sobkowski Jan * 20.05. 1886. Sobolewski Stefan * 25.11.1923. Sochacki Aleksander * 05.02.1908. Sochacki Stanisław * 03.02.1905. Sojka Mieczysław * 24.03.1925. Sokołowski Felicjan * 20.03.1907. Soloński Bolesław * 11.12.1900. Sowejkowski Zbigniew * 02.02.1913. Sowiński Władysław * 08.01.1892. Spaniol Józef * 17.07.1914. Spoczyński Stanisław * 10.04.1892. Stabiałka Piotr * 07.06.1924. Stajkowski Stanisław * 31.03.1913. Stanisławuk Ryszard * 05.03.1929. Stawicki Zygmunt * 05.01.1925. Stażak Stanisław * 08.11.1919. Steinert (Sztajnert) Janusz * 11.05.1926. Stępieć Piotr * 16.04.1907. Stepkowski Kazimierz * 01.07.1897. Stępniak Witold * 17.01.1924. Sterczewski Franciszek * 01.12.1903. Strumik Paweł * 19.06.1899. Stypien Tadeusz * 19.05.1926. Suchecki Eugeniusz * 01.02.1906. Suski Stanisław * 28.03.1898. Świwcki Marian * 21.11.1897. Synowiecki Piotr * 17.10.1892. Szafrański Leonard * 01.09.1917. Szalaga Stefan * 23.11.1903. Szczęśniak Władysław * 02.02.1909. Szczęsny Jan * 18.02.1922. Szczeszek Wacław * 06.10.1898. Szczot Stanisław * 10.02.1926. Szczygelski Leopold * 14.01.1889. Szeptycki Józef * 07.04.1909. Szperkiewicz Bolesław * 21.07.1896. Szlczewski Jan * 24.11.1902. Szymanowski Roman * 22.01.1922. Szymanowski Wacław * 15.07.1894. Szymański Józef * 01.03.1887. Szymaśski Władysław * 10.08.1894.

T. U. W. Z

Tarasin Stefan * 25.08.1915. Tietz Emil * 13.01.1916. Tomasiewicz Teodor * Tomaszewski Atoni * 17.01.1892. Tomczak Stefan * 23.04.1927.Trafny Wincenty * 30.07.1896. Trochinowicz Dominik * 15.03.1897. Tworek Piotr * 15.05.1890. Tyrkus Mikołaj * 02.03.1905. Ulicyjny Eugeniusz * 09.04.1904. Usow Aleksander * 15.02.1883. Wajer Władysław * 17m05.1917. Walicki Kazimierz * 24.01.1899. Waluch Antoni * 94.11.1913. Wapierski Władysław * 04.06.1894. Wasowicz Antoni * 30.03.1893. Weiss Wincenty * 06.12.1912. Wielglos Jan * 31.07.1912. Wielowiejski Andrzej * 26.04.1924. Wierzbicki Mieczysław * 09.12.1912. WiMniewski Józef * 27.08.1916. Wiśniewski Stanisław * 29.07.1898. Wiśniewski Czesław * 17.09.1904. Wiśniewski Stefan * 05.11.1901. Witek Stanisław * 20.03.1903. Wjciechowski Władysław * 10.04.1901. Wójcik Michał * 25.09.1895. Wojcikowski Józef * 29.05.1925. Wojda Józef * 17.03.1912. Wojda Piotr * 28.11.1907. Woj[lski Marian * 11.11.1913. Woźniak Władysław * 05.01.1908. Wykusz Zygmunt * 27 11.1894. Wyszyński / Wyziński Stanisław * 04.01.1925. Zaborowski Jerzy * 21.09.1904. Zajączkowski Zdzisław * 18.12.1910. Zalemba Władysław * 05.05.1902. Zalewski Józef * 26.04.1926. Zapendzki Jan * 22.10.1891. Zienc Waldemar * 28.03.1923. Zuk Jurko * 10.05.1921.




W pierwszych dniach kwietnia 1945 roku dowództwo obozu przygotowuje się do ewakuacji, 5 kwietnia w dwóch transportach kolejowych zostaje wywiezionych do obozu koncentracyjnego w Dachau 515 więźniów. w „obozie śmierci” pozostaje około 650 więźniów nie zdolnych do transportu. 7 kwietnia na teren obozu wkraczają oddziały Armii Francuskiej medyczne przenoszą francuzów, holendrów i belgów do szpitala w Speyer, 13 kwietnia polaków, rosjan, niemców do Neuenbürg i Bruchsal. 126 najciężej chorych, nie nadających się do dalszego transportu umieszczono w szpitalu w Vaihingen gdzie przewieziono jeszcze 60 chorych po odbyciu kwarantanny w szpitalu w Neuenbürg. 16 kwietnia w obawie przed rozszerzaniem się epidemii tyfusu plamistego baraki obozowe zostają spalone. Pomimo fachowej opieki medycznej do końca roku zmarło dalszych 84 byłych więźniów, (w tym 32 Polaków) pochowanych na miejscowym cmentarzu miejskim.

: Foto: Verein KZ-Vaihingen e.V.

84 groby umieszczone przy murze cmentarnym, kamienie nagrobne zawierają imię i nazwisko, datę urodzenia i śmierci. Brak informacji o przynależności narodowej pochowanych. Od 1987 roku o spoczywających w tym miejscu ofiarach wojny informuje tablica z tekstem w języku niemieckim:

Hier ruhen Häftlinge des
Konzentrationslagers Vaihingen an der Enz, die
nach der Befreiung durch die französischen Truppen
im Jahre 1945 an den Folgen der haft gestorben sind.


Tutaj spoczywają więźniowie obozu koncentracyjnego Vaihingen an der Enz którzy po wyzwoleniu przez oddziały armii francuskiej zmarli na wskutek przebywania w obozie.

  • Lista imienna pochowanych na cmentarzu miejskim zmarłych po wyzwoleniu w miejscowym szpitalu więźnióww KZ Vaihingen.


Listę w oryginalnej pisowni występującej na kamieniach nagrobnych sporządził i udostępnił do publikacji pan Sławomir Ignaczak.

KALINSKA *—1923 + 5.5.1945 STANISLAW GAJEK *—1910 + 4.7.1945 SYGMUNT GRZELEWSKI * 4.3.1914 + 22.8.1945 PIOTRE GOLECKI *29.6.1909 + 15.9.1945 RYSZARD WEINTZ *4.11.1909 + 15.9.1945 KAZIMIERZ BREKIER *21.2.1915 + 21.10.1945 JAN NIKOLAJ *— + 30.10.1945 MIKOLA ZEWAGO * 6.12.1907 +13.8.1947 FRANC NAPERT *1.10.1927 + 3.12.1945 IWAN HUMENIUK *7.11.1923 +14.11.1945
MICHAEL LUPA *15.3.1914 + 27.3.1946 BRONISLAW KROL * 20.7.1914 +17.5.1946 JAN MATJASOWICZ * 25.12.1925 + 24.6.1946 STANISLAW SZANTER * 13.5.1921 + 7.9.1946 STANISLAW DEFINSKI * 30.1.1917 + 23.1.1947 WADJESKI WAREIKO *—1907 + 15.4.1945 KONSTANTIN MATZZAK *—1885 15.4.1945 ANTON KUZ *—1905 + 17.4.1945 KASIMIR KICZLAU *—1899 + 17.4.1945 WACLAW SOWINSKI *—1918 + 17.4.1945
IWAN SAWRILOW *—1902 + 18.4.1945 ANGEL WARONIKA *—1924 + 18.4.1945 MICHAEL VAINER *—1923/5 + 18.4.1945 JAN TICHONSKI *—1897 + 19.4.1945 ANATOLI SCHELNOWSKI *—1925 + 19.4.1945 AUGENIUS KAMINSKI *—1912 + 19.4.1945 FRIEDRICH SUCKRAU *27.8.1914 + 14.7.1944 MICHAEL DAMM * 1.4.1922 16.7.1944 WALTER BOSSE * 18.5.1915 + 14.8.1944 KARL PETRY * 27.1.1914 + 27.8.1944
KARL WALLSTEIN * 17.10.1900 + 29.8.1944 GUSTAV KLINGERT * 25.2.1909 +21.9.1944 LUDWIG HOLZER - HOLZFR * 28.11.1908 + 4.10.1944RICHARD ERGEZINGER * 5.4.1910 + 8.4.1945 ALEKSEI WAKULOW *—1913 + 16.5.1945 JAKOB ROOSIOJA *—1922 + 19.6.1945 EUDOKIA SCHEIDINE *—1890 + 4.6.1945 JESUAW MONIUSKOW *—1910 +29.6.1945 JOSEF GARNISZ *10.1.1906 + 11.5.1947 STEPHAN SLUSYA *—1925 + 17.5.1945
WADISLAW MAZUDEWICZ *—1929 + 14.5.1945 MELANIA KOWALENKO *—1925 + 14.5.1945 JOHANN ROBIS *—1910 + 11.5.1945 EDUARD GULBIS *—1891 + 7.5.1945 ANDREAS STERBA *—1913 + 6.5.1945 WADISLAW MAGDCIARZ *—1900 + 6.5.1945 VIKTOR LUBENESK *—1923 + 3.5.1945 VITOLD ORZCEKOWSKI *—1915 + 2.5.1945 STEFAN WARDAK *—1907 + 29.4.1945 TADAUS TROCHONIAK *—1917 + 29.4.1945
JESUAW DEMBOWSKI *—1930 + 28.4.1945 WASSILI BARDACH * 5.1.1929 + 26.4.1945 ALEXANDER CZIRKIN *—1924 27.4.1945 STEFAN SAWIELZKI *—1912 + 24.4.1945 KOPHRIM BONOMARIENKO *—1915 + 25.4.1945 STANISLAW STEGIENKOW *—1910 + 24.4.1945 STANISLAW STIPCZINSKI *—1912 + 24.4.1945 JESE ZEMBIOSKI *—1922 + 24.4.1945 WASLAW KORBIKEWICZ *—1909 + 23.4.1945 STANISLAW MAREZK *—1887 + 23.4.1945
ANGEL GORETZKI *—1928 + 22.4.1945 PAUL POLUNJE * 24.4.1913 +22.4.1945 VERA KORTJENKOWA *—1923 + 20.4.1945 MORISLAW WZADOWSKI *—1927 + 20.4.1945 JAN CHICORA *—1925 + 19.4.1945 UNBEKANNTER TOTER


Jednym z pochowanych na cmentarzu miejskim w Vaihingen, występującym w dokumentacji i na kamieniu nagrobnym pod fałszywie zapisnym imieniem i nazwiskiem (Anton Kuz),
jest Antoni Henryk Kuć:



  • Legitymacja pracownicza z ostatnim potwierdzającym zatrudnienie wpisem Lipiec 1944 roku.



Mój dziadek Antoni Henryk Kuć urodził się  13.06.1905 w Warszawie. Pracował jako szofer w firmie transportowej. W 1930 roku wziął ślub z Janiną Sadowską. W 1931 urodził się syn Wojciech Kuć a 1936 roku córka Alicja Kuć. Podczas wojny mieszkali w Warszawie na ulicy Grzybowskiej 74. Pod koniec powstania cała rodzina została zmuszona do opuszczenia domu i zostali umieszczeni w kościele św,Wojciecha na Woli.
Tam nastąpiło rozdzielenie rodziny- kobiety z dziećmi od mężczyzn. Następnie wszyscy zostali zapędzeni do obozu w Pruszkowie.
Przez parę dni pobytu w obozie kilka razy rozmawiali z dziadkiem przez druty. Babcię Janinę z dziećmi wsadzono do wagonów bydlęcych i wywieziono do gospodarstwa rolnego w okolicach miejscowości Końskie,gdzie 9.09.1944 zostali zameldowani. Dziadek Antoni transportem kolejowym został wywieziony do obozu koncentracyjnego Dachau /numer więźnia 107047 /,gdzie został poddany selekcji i przewieziony do obozu Sandhofen-Mannheim. Przez kilka miesięcy pracy po kilkanaście godzin dziennie chory Antonii ostatnim transportem 11.03.1945 roku przybywa do KZ Vaihingen. Po wyzwoleniu obozu 7.04.1945 roku przez armie francuską jako niezdolny do dalszego transportu zostaje umieszczony w szpitalu miejskim w Vaihingen. Jednak 17.04.1945 roku umiera i zostaje pochowany na cmentarzu miejskim w Vaihingen.
Po wojnie babcia Janina z dziećmi wraca do Warszawy ale niestety zastaje zniszczony dom,znajduje pracę w Żyrardowskich Zakładach Lniarskich i osiedla się w Żyrardowie. Cały czas poszukuje męża i dopiero w listopadzie 1948 roku dostaje informację o śmierci męża.



Przez lata całe była to tylko sucha wiadomość,która odżyła dopiero na początku 2013 roku dzięki prawnuczce Julii Ignaczak. Bardzo pomogła nam strona  prowadzona przez Pana i wszechobecny internet. Po napisaniu listu do Urzędu Miasta dostaliśmy odpowiedz potwierdzającą że grób dziadka znajduje się na cmentarzu miejskim. Wnuczek Antoniego Sławomir Ignaczak zorganizował wycieczkę dla trzech pokoleń. W dniach 14-16 września 2013 roku syn Wojciech,córka Alicja ,wnuk Sławomir i prawnuczka Julia przebywali w Vaihingen , zapalając symboliczną lampkę i umieszczając tabliczkę z prawidłowym imieniem i nazwiskiem. Wyjazd ten pozostał hołdem i lekcją historii dla trzech pokoleń rodziny.

: Wyjazd ten pozostał hołdem i lekcją historii dla trzech pokoleń rodziny.

  • Biografię przygotował oraz zdjęcia, kopie pamiątkowych dokumentów udostępnił do publikacji Pan Sławomir Ignaczak




Wyzwalającym te tereny oddziałom alianckim udało się w większości zidentyfikować SS-manów w masie wziętych do niewoli żołnierzy i oficerów niemieckich. Osadzeni na terenie byłego obozu koncentracyjnego Dachau, przesłuchiwani i konfrontowani z niedawnymi ofiarami w celu ustalenia winnych zbrodni wojennej. W listopadzie 1946 roku amerykańskie władze wojskowe przekazują do Polski członków oddziałóww wartowniczych SS obozu koncentracyjnego Nazweiler, których po dalszych śledztwach sądzono w Radomiu. W osobnym procesie który odbył się w Lublinie, na karę śmierci skazany został członek kierownictwa (Arbeitseisatzführer) Möller. Dalszy proces odbył się przed francuskim trybunałem w Rastatt, osądzono komendanta oddziałów wartowniczych Lautenschlagera i 42 wartowników SS z podobozów Vaihingen, Unterriexingen, Hassental i Kochendorf. Zapadło 10 wyroków śmierci i 8 uniewinnień, Lautenschlager został skazany na dożywotni pobyt w obozie pracy.

W październiku 1945 roku na zarządzenie alianckich władz okupacyjnych powstaje nad bezimiennymi masowymi grobami ofiar „Obozu śmierci” cmentarz wojenny. W 1954 roku francuska komisja rządowa dokonuje ekshumacji 1488 ofiar, 221 zostaje zidentyfikowanych i przeniesionych do ich ojczystych krajów. 90 brakujących do pełnej liczby 1578, to bezimienne ofiary zmarłe i spalone poza terenem obozu w pierwszych miesiącach jego istnienia. Cmentarz w dzisiejszej postaci z 744 betonowymi bezimiennymi nagrobkami gdzie spoczywa 1267 ofiar KZ Vaihingen został założony w latach 1956 – 1958. Krótko po uroczystym przekazaniu, cmentarz staje się częstym (1958, 1990, 2003, 2005) celem ataków neofaszystowskich i chuligańskich. Społeczność Vaihingen ostro potępia i protestuje przeciw takim postawom uczestnicząc od 1977 roku w uroczystościach upamiętniających w rocznicę wyzwolenia obozu.



1488, ostatni numer na symbolicznych bezimiennych nagrobkach, w zdecydowanej większości Polscy których skazano na śmierć ciężką pracą na rzecz przemysłu zbrojeniowego III Rzeszy. Kilkanaście betonowych nagrobków posiada metalowe tabliczki z danymi pochowanych z których wynika (również z listy imiennej pochowanych) że w większości byli to warszawiacy z transportów wysyłanych jeszcze w czasie trwania Powstania Warszawskiego lub po jego kapitulacji. Tabliczki przytwierdzały rodziny i krewni zmarłych, często po kilkudziesięciu letnich poszukiwań ostatniego miejsca spoczynku ojca, dziadka czy wujka.



Jedna z tabliczek świadczy i przypomina o losie Polaka, więźnia obozu koncentracyjnego Nazweiler, który chory i niezdolny do dalszej pracy w podobozie Frankfurt nad Menem wysłany został do „Obozu śmierci” Vaihingen gdzie otrzymał numer obozowy 36 773, zmarł 27.01.1945 r po 4 miesiącach od przymusowej rozłąki z rodziną w ramach hitlerowskiej zemsty nad ludnością Warszawy za Powstanie Warszawskie. Jako przyczynę śmierci zanotowano w akcie zgonu jak w większości przypadków - wycieńczenie organizmu. W połowie lat 50-tych, nadal jako bezimienny otrzymał kolejny numer 583 na betonowym nagrobku cmentarza miejsca pamięci w Vaihingen. Od wiosny 2010 roku nie jest już tylko numerem o czym można przeczytać w lokalnej gazecie „Życie powiatu wołomińskiego” i „informatora zielonkowskiego” z maja 2010r.

HILARY FRĄCZEK urodził się 12.01.1903 roku w Pruszkowie, ostatnie miejsce zamieszkana Zielonka ulica Długa 3. 5 września 1944 roku wraz z całą rodziną i mieszkańcami ulicy Długiej został wypędzony przez niemieckie władze okupacyjne. Przewiezieni samochodami ciężarowymi na warszawski dworzec zachodni i dalej pociągiem na teren utworzonego w Pruszkowie obozu przejściowego. Po przeprowadzonej selekcji rodzina Hilarego Frączka została rozdzielona. Mężczyźni zostali wywiezieni do Niemiec, do obozów koncentracyjnych i do pracy przymusowej. Kobiety wraz z dziećmi poniżej 16-go roku życia osiedlono w miastach i wsiach Generalnej Guberni, żona Hilarego Frączka Bronisława wraz z córką zamieszkała w okolicach Sochaczewa. Powojenne lata oczekiwań na powrót męża i ojca, z jedynego w tamtym czasie źródła informacjii o losach wojennych Polaków nadchodzi tragiczna informacja, Polski Czerwony Krzyż zawiadamia że Hilary Frączek zmarł w obozie koncentracyjnym Natzweiler na terenie Alzacji, miejsce pochówku nie znane. Dorastająca bez ojca córka nie zrezygnowała, prowadziła własne poszukiwania informacji o losie ojca. Najbardziej bolącym faktem był brak wiedzy o miejscu ostatniego spoczynku. 60 lat od śmierci ojca, przy wyczerpaniu prywatnych możliwości poszukiwań ten rozdział historii rodzinnej wydawał się jednak zakończony bez powodzenia.



Nie liczne pamiątki z tamtego okresu to min. kilka zdjęć z życia rodzinnego, zdjęcie legitymacyjne Hilarego Frączka i zdjęcie wykonane prawdopodobnie w 1942 roku w dniu chrztu córki Elżbiety.

Elżbieta Kołodziejczyk z domu Frączek w czasie spotkania towarzyskiego usłyszała historię pozytywnie zakończonych prywatnych poszukiwań grobu ofiary wojny na terenie Niemiec. Wnuk przy pomocy minimalnej ilości wiedzy (Polski Czerwony Krzyż) samozaparciu i współczesnych środków komunikacji (internet) odnalazł istniejący i zadbany grób swojej babci. Elżbieta mająca w momencie przymusowej rozłąki z ojcem dwa lata i pamiętająca tylko opis ojca przekazywany przez matkę (krzepki w sile wieku, murarz) postanawia wznowić poszukiwania. Wraz z kuzynką bardziej obeznaną z komputerem i internetem trafiają na adres Międzynarodowego Biura Poszukiwań w Bad Arolsen (Internationaler Suchdienst Bad Arolsen). W archiwach tej instytucjiji znajdowała się prawdopodobnie już od kilkudziesięciu lat decydująca w poszukiwaniach informacja, dokument potwierdzający ostatnie miejsce pobytu więźnia Hilarego Frączka w KZ Vaihingen. W tym samym czasie na ponowną prośbę o informacje skierowaną do Polskiego Czerwonego Krzyża, nadchodzi odpowiedź którą poszukująca żona otrzymała już przed laty „niestety nie posiadamy żadnych informacji o miejscu pochówku Pani męża”. Na informacji o istniejącym cmentarzu przy obozowym i utworzonym w 2005 roku miejscu pamięci „KZ Vaihingen” wyczerpały się możliwości uzyskania dokładniejszych informacji przy pomocy internetu. Z pomocą przychodzi ponownie kuzynka i jej zaprzyjaźnione małżeństwo Polaków zamieszkałych w Niemczech. Lidia i Roman Hromadkowie w wolny weekend odwiedzają oddalony o ponad 300 km. od ich miejsca zamieszkania Vaihingen. Na cmentarzu stwierdzają że betonowe nagrobki poza numerami nie zawierają żadnych nazwisk. Dalsze dokładniejsze informacje uzyskują w poniedziałek telefonicznie w urzędzie miasta Vaihingen, więzień nr. 36 773 Hilary Frączek spoczywa pochowany jako nr. 583. Pracownica i zarazem przewodniczka miejsca pamięci „dosyła” zdjęcie kamienia nagrobnego. Dzięki wytrwałości, życzliwej pomocy w kraju i rodaków zamieszkałych w Niemczech, kilkudziesięciu letnie poszukiwania grobu ojca zakończyły się powodzeniem. Córka Hilarego Frączaka Elżbieta wraz z mężem Andrzejem w towarzystwie już zaprzyjaźnionych Lidii i Romana Hromadko po raz pierwszy od śmierci więźnia składają wiązankę kwiatów i zapalają znicze na odnalezionym grobie.

„Zamknął się pewien etap – mój ojciec nie jest już numerem, ale ma grób z imieniem i nazwiskiem. Wybrałam się w najważniejszą w moim życiu podróż – zawiozłam polską ziemię na ten grób…”

Słowa córki Hilaregoo Frączka które przekazał Łukasz Rygało, autor artykułu pt. „Nie jest już numerem” w w/w gazecie, i dodaje na zakończenie opisu poszukiwań:

„Smutne jest to, że Polski Czerwony Krzyż wydaje się nie być zainteresowanyy losami spoczywających w grobach w Vaihingen. Dla nich wciąż „ miejsce ich spoczynku pozostaje nieznane” i może właśnie przez to na tym obozowym cmentarzu tak mało wiązanek i zniczy?”.



Zdjęcia powyżej, z lewej: Odnaleziony grób, środkowe: stojąca w środku Pani Elżbieta Kołodziejczyk z domu Frączek w towarzystwie Lidii i Romana Hromadko, z prawej: Na kamienu nagrobnym nr. 583, 584 metalowa tabliczka, Ś†P HILARY FRĄCZEK POLAK 12.01.1903 - 27.01.1945.


Pod koniec lat 80 wchodzące w życie społeczne kolejne pokolenie mieszkańców Vaihingen zainteresowanych historią swojego regionu powołują do życia inicjatywę społeczną która w kilku grupach, pod kierownictwem fachowo przygotowanych historyków i nauczycieli opracowała na bazie widocznych jeszcze istniejących śladów okresu II wojny światowej. Na bazie inicjatywy społecznej powstaje w 1990 roku Verein „KZ – Vaihingen/Enz e.V.” Za główny cel towarzystwo stawia sobie utworzenie miejsca pamięci byłego podobozu KZ Vaihingen. W 2005 roku, po 15 letnim gromadzeniu informacji historycznej i środków finansowych powstaje Miejsce Pamięci Obozu Koncentracyjnego Vaihingen / Enz. Towarzystwo opiekuje się również cmentarzem, 744 betonowe nagrobki z podwójnymi numerami od 1 do 1488 spełniają symboliczną rolę, w żadnym wypadku nie oznaczają konkretnego grobu. Po uzyskaniu odpowiednio wystarczających środków finansowych Verein KZ-Vaihingen e.V. planuje umieszczenie na cmentarzu 4 tablic z nazwiskami wszystkich pochowanych ofiar obozu.

Marzec-Listopad 2012




: Foto: KZ Gedenkstätte Vaihingen/Enz

„Den Opfern einen Namen geben”

Przywrócić ofiarom nazwiska

13 Października 2013 roku staraniem KZ-Gedenkstätte Vaihingen/Enz e.V. współpracy organizacyjnej i finansowej władz miasta, regionu, instytucji i organizacji społecznych zostały uroczycie odsłonięte na cmentarzu przy obozowym cztery kolumny z nazwiskami ofiar obozu koncentracyjnego KZ Veihingen. Na płytach z czarnego granitu zostały wykute w porządku alfabetycznym 1342 nazwiska ofiar tego obozu, 11 ofiar pozostaje nadal jako nieznany z nazwiska, imienia i narodowości. Dokładna liczba śmiertelnych ofiarr obozu w Veihingen nie jest znana i po upływie czasu prawdopodobnie nie do ustalenia.

Styczeń 2015




Dane osobowe i informacje pochodzą z:

  • Verein KZ-Vaihingen e.V.
  • Muzeum Powstania Warszawskiego (Archiv)
  • „Życie Powiatu Wołomińskiego” nr. 5/2010, „Informator Zielonkowski” nr. 5/2010
  • Zdjęcia wykonali i udostępnili do publikacji Państwo Lidia i Roman Hromadko oraz Pan Tadeusz Rogala
  • Zdjęcia z albumu rodzinnego udostępniła do publikacji Pani Elżbieta Kołodziejczyk z domu Frączek
  • Stefan Marek Chrzanowski http://ratowoklasztor.blog.pl




Powstanie Warszawskie | do góry