Powstanie Warszawskie

Hamburg KZ Neuengamme



: Fot. Halina Merhofer-Wójcik

Na terenie Miejsca Pamięci obozu koncentracyjnego Neuengamme (KZ Gedenkstätte Neuengamme), w części poświęconej upamiętnieniu ofiar poszczególnych narodowości odsłonie zostało w 1999 roku polskie upamiętnienie poświęcone ofiarom Powstania Warszawskiego. Została też (po pewnym czasie!) ustawiona tablica informacyjna z tekstem w języku niemieckim, angielskim, francuskim i polskim:

Pamięci deportowanych
z Powstania Warszawskiego
1944

1 sierpnia 1944 r. Wybuchło w Warszawie na rozkaz władz Polski Podziemnej zbrojne powstanie, prowadzone przez Armię Krajową i wspierane przez ludność cywilną. Miało ono na celu oswobodzenie stolicy Polski spod okupacji niemieckiej jeszcze przed nadejściem Armii Czerwonej.
Po 63 dniach (1.8. - 2.10.1944) zaciętych walk Powstanie Warszawskie zostało zdławione. Za wolność Polski oddało życie 18 000 żołnierzy i ponad 150 000 cywilów. Dziesiątki tysięcy deportowano do obozów koncentracyjnych w Niemczech, w tym około 6 000 do Neuengamme i jego podobozów.
Łączna liczba polskich więźniów w Neuengamme i jego podobozach wyniosła około 17 000 mężczyzn, kobiet i dzieci, w tym wiele Żydówek i Żydów. Liczbę ofiar śmiertelnych wśród polskich więźniów Neuengamme szacuje się na 7 500.
Pierwszych polskich więźniów przywieziono do obozu koncentracyjnego Neuengamme już w 1940 r. W 1941/42 stanowili oni najliczniejszą grupę narodowościową.
Pomnik powstał z inicjatywy Związku Polaków w Niemczech, popartej przez środowisko polskie (Polonia) w Hamburgu, w 60-tą rocznicę wybuchu II wojny światowej.
Twórcą pomnika jest artysta-rzeźbiarz
Jan de Weryha-Wysoczański.


Dokumentacja przeznaczona jest pamięci pomordowanych, zmarłych żołnierzy Armii Krajowej, uczestników Powstania Warszawskiego i ludności cywilnej Warszawy wywiezionych do obozu w czasie trwania powstania i jego kapitulacji. Na wstępie kilka faktów i danych o obozie i jego zbrodniczej działalności.

3 września 1938 roku miasto Hamburg na „prośbę” SS sprzedaje tereny byłej cegielni położonej w Neuengamme. „Kupujący” w uzasadnieniu planuje ponowne uruchomienie cegielni, modernizację i zapewnia pracę dla „nierobów” („im Rahmen der Arbeitsbeschaffung für zahlreichen Nichtstuer in unseren Konentracjonslägern”) przy produkcji bardzo opłacalnej i wysokiej jakości cegły klinkierowej („erstklassige Klinker ware preiswert herzustellen”) w ich obozie koncentracyjnym. Hamburskie SS dołancza do istniejącego już od dojścia do władzy NSDAP Hitlera w 1933 roku systemu państwowego terroru usankcjonowanego rozporządzeniem z dnia 28 lutego 1933 roku Prezydenta Rzeszy o ochronie społeczeństwa i państwa przed aktami gwałtu („Vorordnung zum Schutz von Volk und Staat” „zur Abwehr kommunistischer staatsgefährdender Gewaltakte). Przeciwnicy w opozycji do powstającej dyktatury jednej partii, wywodzący się z komunistycznych i socjaldemokratycznych ugrupowań zapełniają bez wyroków oddziały specjalne Gestapo, SA i SS hamburskich i innych więzień. Też oni zostali przewidziani w pierwszej kolejności jako darmowa siła robocza przy produkcji „wysokiej jakości cegły klinkierowej”. Z przybyciem 13 grudnia 1938 roku pierwszych 100 więźniów z obozu koncentracyjnego Sachsenhausen, hamburski obóz zaczyna istnienie jako Filia Sachsenhausen.

Przy częściowym dofinansowaniu przez miasto Hamburg, zwiększonej ilości więźniów i ich morderczej pracy obóz powstaje w błyskawicznym tempie. Po agresji Niemiec na Polskę 1 września 1939 roku, obóz przygotowuje się do napływu dalszej taniej siły roboczej. 4 czerwca 1940 roku więźniowie zostają przeniesieni do nowo wybudowanych przez nich baraków, otrzymują nowe numery, obóz Hamburg Neuengamme staje się samodzielnym obozem koncentracyjnym.
Pierwszymi więźniami Neuengamme byli w 1940 roku Polacy poprzedzając obywateli wszystkich podbitych przez III Rzeszę krajów. Do wyzwolenia 10 mają 1945 roku ostatnich więźniów tego obozu w filii Flensburg, więzionych w obozie koncentracyjnym Neuengamme i jego 85 filiach było100 400 ludzi: 20 000 Rosji, 17 000 Polski, 11 500 Francji, 10 500 Ukrainy, 9 500 Niemiec, 7 000 Holendii, 5 000 Danii. 80 000 mężczyzn, 13 000 kobiet, 5 900 którzy nie byli zarejestrowani i nie posiadali numerów więźnia, kilka tysięcy którzy przeszli przez obóz Neuengamme w drodze do innych obozów. Obóz służył również jako miejsce egzekucji wyroków sądów specjalnych i więźniów Gestapo, przez rozstrzelanie, powieszenie życie straciło minimum 2 000 obywateli różnych narodowości w tym Polacy.

W okresie od grudnia 1938 do mają 1945 roku Około 55 000 straciło życie w obozie głównym i filiach, umierali bici i głodzeni, mordowani pracą ponad ludzkie siły na rzecz przemysłu zbrojeniowego III Rzeszy. Mordowani za postawy opozycyjne wobec reżimu hitlerowskiego, przynależności narodowej, wyznania i orientacji seksualnej. Byli ofiarami zbrodniczych i sadystycznych pseudomedycznych eksperymentów, zabijani gazem trującym Cyklon B jak to miało miejsce pod koniec 1942 roku gdy w ten makabryczny sposób zgładzono w areście obozowym (Bunkier) 448 rosyjskich jeńców wojennych.

Śmiertelność w obozie wzrastała w miarę rozszerzania niemieckiej agresji na dalsze kraje europejskie, w miarę coraz zwiększanego zapotrzebowania niemieckiej gospodarki nastawionej na wojnę. W czasie przynależności obozu do Sachsenhausen zmarło 432 więźniów, w 1943 miesięczna śmiertelność wynosiła około 500, pod koniec 1944 roku 2 500. 16 000 ofiar śmiertelnych pochłonęły marsze i transporty ewakuacyjne w kwietniu i maju 1945 roku w tym 7 100 zginęło tragicznie na statkach więziennych zakotwiczonych w zatoce lubeckiej,

dokumentacja „Cap Arcna” pod: www.polskienekropolie.de/doku.php?id=pl:caparcona

Ofiary grzebano na hamburskim cmentarzu Ohlsdorf, palono w krematoriom obozowym, początkowo z 2 piecami z biegiem czasu rozbudowanym do 4. W okresie największej śmiertelności używano również krematorium na cmentarzu Ohlsdorf. Częściowo prochy ofiar obozu używane były jako nawóz w znajdującym się na terenie obozu ogrodnictwie lub wrzucano do istniejącego i wybudowanego ceną setek ofiar kanału łączącego cegielnię z rzeką Elbą.



1 Wrzesień1999 roku, uroczyste odsłonięcie upamiętnienia ofiar obozu koncentracyjnego Neuengamme wygnanych z Warszawy podczas Powstania Warszawskiego i po jego kapitulacji. Na podeście pomnika-rzeźby umieszczono 2 jednakowej treści teksty, w języku polskim i niemieckim. Na zdjęciu środkowym tekst w języku polskim:

POKÓJ DANY JEST NA ZIEMI TYM KTÓRZY MIŁOŚĆ MAJĄ I OFIARĘ

PAMIĘCI PONAD 6000 POLEK I PLAKÓW, KTÓRZY PODCZAS POWSTANIA WARSZAWSKIEGO I PO JEGO STŁUMIENIU ZOSTALI DEPORTOWANI DO OBOZU KONCENTRACYJNEGO NEUENGAMME I PODOBOZÓW ORAZ W HOŁDZIE WSZYSTKIM OFIAROM

POLONIA

HAMBURG 1.9.1999

  • Lista imienna uczestników Powstania Warszawskiego, ofiar obozu koncentracyjnego Hamburg Neuengamme. Lista sporządzona w porządku alfabetycznym.


BARBURSKI JERZY strz. ps. „Brzytewka”, urodzony 19.01.1923 w Warszawie. W konspiracji VI Obwód (Praga) AK, 5 Rejon. W Powstaniu Kampinos batalion „Znicz”. Do obozu koncentracyjnego Hamburg- Neuengamme przybył transportem z KZ Stutthof 18.10.1944 roku. Numer więzienny 60125, zmarł 31.12.1944 roku w filii Hamburg-Fuhlsbüttel, pochowany w kwaterze wojennej na cmentarzu Hamburg-Ohlsdorf, kwatera 74. rząd 55. grób nr 02. (Bp.74 Rh.55.No.02).

: Józef Batory żołnierz Powstania Warszawskiego

BATORY JÓZEF urodzony 24.10.1902 roku, mieszkał w Warszawie przy Okopowej 61. W powstaniu AK Grupa „Północ” odcinek „Kuba” „Sosna” batalion „Chrobry I”. Uczestnik walk na Woli i Starym Mieście. Więzień nr. 46885 obozu koncentracyjnego Hamburg Neuengamme, do Filii obozu „Kommando Alt Garge” przybył 25.08.1944 roku transportem z KZ Sachsenhausen. Zmarł 28.12.1944 r. w Alt Garge, spoczywa w spólnym grobie na cmentarzu w Barskamp.

Latem 1944 roku warszawiacy wyczuwali napięcie w powietrzu, jedni przygotowywali się, inni wiedzieli, jeszcze inni spoglądali na wschód i starali się zabezpieczyć to co pozostało najcenniejszego, własne rodziny.

Józef Batory wywozi żonę i córkę na zachód od Warszawy do miejscowości Opypy koło Grodziska Mazowieckiego. Poza kilkoma zdjęciami i Kennkartą (Karta rozpoznawcza) należąca do żony Józefa niewiele pozostało z ich dorobku. Dom przy Okopowej 61 jak prawie wszystkie po powstaniu został zniszczony do fundamentów.

Pan Krzysztof Kalicki, wnuk Józefa Batorego przypomina sobie: „Pamiętam jako dziecko z opowieści mojej babci, ze w mieszkaniu dziadków przy ul. Okopowej 61 często odbywały się przysięgi wojskowe członków podziemnej AK. Babcia jednak nie wiedziała więcej, bo dziadek jej nic nie mówił.„

: J

Zdjęcie ślubne wykonane w 1934 – 1935 roku. Józef i Franciszka Batory z domu Deptuszewska, po prawej stronie kopia wyciągu z dokumentów przesłanych dopiero w latach 80 tych przez Polski Czerwony Krzyż, zawiadamiając Panią Franciszkę Batory o śmierci jej męża.

  • Informacje, pamiątkowe zdjęcia i kopie dokumentów udostępnił do publikacji Pan Krzysztof Kalicki, wnuk Józefa Batorego.



DERENGOWSKI JAN por. ps. „Piorun”, urodzony 08.02.1902 w Warszawie, syn Piotra i Julii, mieszkał w Warszawie przy Słowackiego 32/36 m. 21.W konspiracji: Armia Krajowa batalion „Wigry” 2 kompania „Czesław”. W powstaniu: Armia Krajowa grupa „Północ”, zgrupowanie „Róg”, batalion „Wigry” 2 kompania „Czesław”. W Kampinosie kompania „Zemsta II”. Uczestnik walk na Starym Mieście, po przejściu kanałami na Żoliborzu. Więzień nr 55009 do obozu koncentracyjnego Hamburg-Neuengamme przybył transportem po kapitulacji powstania w dniu 05.10.1944 roku. Zmarł w obozie głównym 20.12.1944 roku.

FLISOWSKI HENRYK strz. ps. „Henryk”, urodzony 19.01.1923 roku w Warszawie, syn Jakuba i Franciszki. W powstaniu Komenda Główna Armii Krajowej, pułk „Baszta” kompania B-3 pluton III. Uczestnik walk na Mokotowie. Więzień nr. 60125 do obozu koncentracyjnego Hamburg-Neuengamme przybył transportem z KZ Stutthof 18.10.1944 roku. Zmarł w obozie głównym 31.12.1944 roku.

KALASIEWICZ BOGUSŁAW ps. „Wojnar” urodzony 06.06.1901r. w kartotece obozowej zanotowany zawód, urzędnik. W Powstaniu Warszawski Okręg Armii Krajowej, Obwód „Radwan”, 4 Rejon X zgrupowanie, batalion „Kiliński”, fotoreporter. Uczestnik walk na Woli i Śródmieściu Północ. Do obozu koncentracyjnego Hamburg-Neuengamme przybył transportem po kapitulacji powstania w dniu 05.10.1944 roku. Zmarł w obozie głównym 29.12.1944 roku.

KALIŃSKI KRZYSZTOF urodzony 05.03.1923 (na liście obozowej 05.08.1923), uczestnik powstania. Więzień nr. 47032 obozu koncentracyjnego Hamburg Neuengamme, do Filii obozu „Kommando Alt Garge” przybył 25.08.1944 roku transportem z KZ Sachsenhausen. Zmarł 20.12.1944 r. w Alt Garge, spoczywa w spólnym grobie na cmentarzu w Barskamp.

KAMIŃSKI JERZY ppor. urodzony 03.07.1907 w Warszawie, syn Artura i Anny, mieszkał w Warszawie przy Wiktorskiej nr 12. Uczestnik powstania na Mokotowie. Więzień obozu koncentracyjnego Hamburg-Neuengamme nr. 602331, przybył z KZ Stutthof 18.10.1944 roku. Zmarł w obozie głównym 28.02.1945 roku.

MIEDZIEJEWSKI RAIMUND por. Urodzony 03.01.1895 roku. Wg. informacji Muzeum Powstania Warszawskiego posiadał numer jeńca wojennego 101 840, zmarł w obozie koncentracyjnym Hamburg Neuengamme. Nie notowany na liście ofiar tego obozu.

OSIŃSKI ANDRZEJ strz. z cenzusem urodzony 03.08.1921 roku. W powstaniu Komenda Główna Armii Krajowej, pułk „Baszta” VI batalion Wojskowej Służby Ochrony Powstania – 4 Kompania Placu. Więzień obozu koncentracyjnego Hamburg-Neuengamme nr. 60463, przybył z KZ Stutthof 18.10.1944 roku. Zmarł 03.04.1945 roku.w czasie transportu z filii Meppen-Versen do obozu głównego.

OSIŃSKI ZENON ppor. rez. kawalerii ps. „Wiktor”, urodzony 12.10.1896 roku. W konspiracji: Warszawski Okręg Armii Krakowej, V Obwód (Mokotów) Wojskowej Służby Ochrony Powstania, 4 Rejon, 4 kompania WSOP. W powstaniu: Komenda Główna Armii Krajowej, pułk „Baszta”, VI batalion WSOP- 4 kompania. Uczestnik walk na Mokotowie. Po kapitulacji powstania wywieziony z ludnością Warszawy do obozu koncentracyjnego Hamburg Neuengamme. Nie notowany na liście ofiar tego obozu.

WŁODARSKI JAN strz. ps. „Wacek” urodzony 02.04.1910 roku (na liście obozowej 24.04.1912). W powstaniu: Warszawski Okręg Armii Krajowej, II Obwód „Żywiciel” (Żoliborz), zgrupowanie „Żyrafa”, IV Batalion OW PPS im. Jarosława Dąbrowskiego, 1 kompania im. Walerego Wróblewskiego, pluton 221. Uczestnik walk na Żoliborzu. Więzień obozu koncentracyjnego Hamburg-Neuengamme nr. 46402, przybył z KZ Stutthof 04.09.1944 roku. Zmarł w styczniu 1945 roku, miejsce śmierci nie znane.

WOJTASIK STANISŁAW saper ps. „Józek”, urodzony 13.04.1906 roku Holendry. W powstaniu: Armia Krajowa, zgrupowanie „Radosław” batalion „Czata 49” pluton porucznika „Andrzeja”. Uczestnik walk na Woli i Starym Mieście do 02.09.1944 roku. Więzień obozu koncentracyjnego Hamburg-Neuengamme nr. 46837, przybył z KZ Stutthof 04.09.1944 roku. Zmarł w obozie głównym 11.03.1945 roku.

Dla większości Polek i Polaków wziętych do niewoli lub zagarniętych w łapankach ulicznych jeszcze w czasie trwania powstania droga do Neuengamme rozpoczynała się w obozie przejściowym (DuLag 121) w Pruszkowie. Pomimo oficjalnego niemieckiego nazewnictwa „deportacja, ewakuacja, a nawet internowanie”, bała to karna masowa wywózka ludności cywilnej Warszawy do pracy przymusowej w coraz mniej wydolnej gospodarce i przemyśle zbrojeniowym III Rzeszy. Do usuwania coraz dotkliwszych strat powodowanych masowymi nalotami aliantów, przenoszenia przemysłu zbrojeniowego pod ziemię. Gospodarka która w połowie 1944 roku gwałtownie traciła swoją siłę roboczą wysyłając resztki coraz starszych roczników na prowadzone fronty wojenne.

Pierwszy transport Polaków przybył poprzez obóz koncentracyjny Sachsenhausen 24.08.1944 roku i skierowany został bezpośrednio do powstającej dla tego transportu filii Neuengamme-Alt Garge. w wyselekcjonowanej grupie 5000 mężczyzn przeważali Polacy z transportów „warszawskich”. W czasie kompletowania transportu, każdy „wybrany” musiał podpisać i to czytelnie przygotowany na tą okazję formularz w którym stwierdzano że podpisujący nie jest więźniem lecz z powodu powstania warszawskiego został ewakuowany i do końca działań wojennych zostaje internowany. Jest to jedyny przypadek poza prawami kombatanckimi uczestników Powstania Warszawskiego udającym się do niewoli przyznanymi umową kapitulacyjną.
Szczególny statut więźniów Alt Garge był czystą fikcją, ich pobyt, mordercza praca, i morderstwa SS nie różnił się od warunków innych obozów koncentracyjnych. Wręcz przeciwnie, „pochodzenie” z Powstania Warszawskiego było przyczyną dodatkowych kar i szykan, najłagodniejszym podkreśleniem „pochodzenia” było częste nazywanie ich „polskimi bandytami, „polnische banditen”. O warunkach panujących w Alt Garge niech świadczą liczby, w czasie istnienia Filii od 24 sierpnia do 15 lutego 1945 roku zmarło i zostało pochowanych na cmentarzu w Barskamp 49 więźniów. Są to zmarli lub zamordowani bezpośrednio w obozie, nieznaną liczebnie dużą grupę kompletnie opadłych z sił lub chorych wysłano do obozu macierzystego w Neuengamme, co równało się w większości wyrokowi śmierci. A byli to wyselekcjonowani z grupy warszawiaków którzy byli młodzi lub bardzo młodzi, pomimo już kilku lat okupacji wojennej stosunkowo w dobrej kondycji fizycznej.

Dokumentacja Alt Garge pod: www.polskienekropolie.de/doku.php?id=pl:barskamp

Praktycznie transporty ludności cywilnej Warszawy do obozów koncentracyjnych III Rzeszy od samego początku zostały skazane na zagładę, zagładę poprzez ciężką pracę, szykany i sadystyczne kary, bez podstawowych warunków żywieniowych i medycznych. Po selekcji kierowani z obozu macierzystego Neuengamme do różnych filii mieli powstrzymać ofensywę aliancką na północy Niemiec wykonując katorżnicząą pracę przy budowieumocnieniaia brzegmorzarza północnetzn tzn „Friesenwall”. Usuwali skutki coraz częstszych alianckich nalotów bombowych, usuwali niewypały w Hamburgu i okolicznych ośrodkach przemysłowych. Pracowali w 12 godzinnym rytmie dla przemysłu zbrojeniowego jak np. grupa 500 wyselekcjonowanych w obozie koncentracyjnym Stutthof, w tym 351 młodych i zdrowych Polek z Warszawy dla filii Neuengamme w Hanowerze-Langenhagen. W zakładach Brinker Eisenwerke II pracowały w warsztacie naprawy uszkodzonych samolotów bojowych, transportowych i produkcji materiałów zbrojeniowych.


Dokumentacja Hanower Seelhorst: www.polskienekropolie.de/doku.php?id=pl:seelhorst

W transportach cywilnej ludności Warszawy do obozu koncentracyjnego Neuengamme znalazło się 1 900 Polek i 4 850 Polaków: 24.08.1944 roku 500 mężczyzn do Alt Garge, 04.09.1944 roku 1 000 mężczyzn i kobiet do obozu głównego Neuengamme bezpośrednio z Pruszkowa, 18.09.1944 roku 1 000 kobiet do Bendorf / A III Helmstedt, 29.09.1944 roku 351 kobiet do Hanoweru / Brinker Eisenwerke, Październik 1944 roku 250 kobiet do Salzgitter Bad, 09.10.1944 roku 250 mężczyzn i kobiet do obozu głównego Neuengamme, 16.10.1944 roku 2 250 mężczyzn i kobiet do obozu głównego Neuengamme, 19.10.1944 roku 850 mężczyzn do Aurich-Engerhafe, 29.10.1944 roku 300 kobiet do Bendorf / A III Helmstedt.

Nie jest znana liczba ofiar śmiertelnych z 6 750 Polek i Polaków z warszawskich transportów powstańczych. Młodzi i zdrowi, wyselekcjonowani do zagłady przez pracę mieli szansę na przetrwaniee, starsi wiekiem, chorzy, niezdolni do pracy umierali w warunkach obozu głównego Neuengamm. Ginęli z wyczerpania lub byli mordowani w czasie marszów ewakuacyjnych.

Po zakończeniu działań wojennych teren byłego obozu koncentracyjnego do sierpnia 1948 roku był miejscem internowania przez okupacyjne władze Armii Wielkiej Brytanii członków SS, Gestapo, funkcyjnych członków NSDAP, i Wermachtu.
Po śledztwie i przygotowaniu oskarżenia od marca do mają 1946 roku w hamburskim Curio Haus odbył się proces 14 głównych zbrodniarzy obozu Neuengamme. Były komendant obozu i 10 członków z załogi SS zostało skazanych na karę śmierci, wyroki zostały wykonane w październiku 1946 roku w więzieniu w Hameln na terenie Dolnej Saksonii. Dalsze procesy przed angielskimi sądami wojskowymi i później sądami niemieckimi, w zmieniającej się sytuacji politycznej na terenie okupowanych Niemiec pozwoliły części członkom SS uniknąć odpowiedzialności za popełnione czyny zbrodnicze w obozie koncentracyjnym Neuengamme.



Plan terenu Miejsca Pamięci byłego obozu koncentracyjnego w Hamburgu-Neuengamme. Szkic zawiera najważniejsze punkty min. związane z powyższą dokumentacją. Szkic wykonany na podstawie planu dla odwiedzających (Geländeübersicht) znajdujący się w informatorze wydanym przez KZ-Gedenkstätte Neuengamme.


  • 1. Pomnik (Internationales Mahnmal) upamiętniający wszystkie ofiary KZ Neuengamme, znajdujący się przy jednym z dwóch wejść na teren Miejsca Pamięci. Parking i przystanek autobusowy „Mahnmal”.
  • 2. „Polski Pomnik” upamiętniający ofiary transportów warszawskich, miejsce upamiętnień innych grup narodowościowych i symboliczne indywidualne kamienie i płyty nagrobne.
  • 3. Znajdujący się na wprost wejścia głównego (Haupteingang) teren byłego obozu głównego z placem apelowym, zarysem fundamentów bloków obozowych i innych zabudowań. W zachowanych dwóch blokach obozowych znajdują się stała ekspozycja wystawowa (były blok nr 21-24) przedstawiająca obóz koncentracyjny Neuengamme i jego powojenne losy („Zeispuren: Das Konzentrationslager Neuengamme und seine Nachgeschichte”). W byłym bloku nr 1-4 znajduje się centrum studiów, archiwum, biblioteka i zarząd miejsca pamięci (Studiencentrum, Archiv, Bibliothek und Verwaltung).
  • 4. Płyta upamiętniająca na miejscu wyburzonego w 1047 roku Krematorium.
  • 5. Fundamenty byłego obozowego ogrodnictwa w którym wykorzystywano jako nawozu prochy spalonych ofiar.
  • 6. Dom Pamięci (Haus des Gedenkens)
  • 7. Zabudowania byłe cegielni z ekspozycją „Prac i zagłada: przymusowa praca więźniów przy produkcji cegieł” („Arbeit und Vernichtung: KZ-Zwingsarbeit in der Ziegelproduktion”).
  • 8. Zabudowania byłej fabryki Walther-Werken, znajduje się tam ekspozycja przedstawiająca pracę przymusową dla przemysłu zbrojeniowego (Mobilisierung für die Kriegswirtschaft/ KZ-Zwangsarbeit in der Rüstungsproduktion).



Listopad 1995 - Sierpień 2013



Dane osobowe i informacje pochodzą z:

  • Muzeum Powstania Warszawskiego w Warszawie
  • KZ Gedenkstätte Neuengamme/ Archiv (Miejsce Pamięci byłego obozu koncentracyjnego Neuengamme / Archiwum)
  • Zdjęcia zostały wykonane w 1999 roku




Powstanie Warszawskie | do góry