Badenia-Wirtembergia

Mannheim

Cmentarz główny (Hauptfriedhof)




Centralne upamiętnienie ofiar obozów koncentracyjnych na cmentarzu głównym. Powstały w 1984 roku 12 metrowy wspólny grób w którym złożono 300 urn z prochami zmarłych więźniów i doczesne szczątki ekshumowanych z pojedynczych miejsc spoczynku. Są to prochy pomordowanych więźniów w różnych obozach koncentracyjnych, ofiary sądów i specjalnych obozów karnych Gestapo, ofiary hitlerowskiego programu eutanazji, morderstw na uznanych za „bezwartościowych” dla III Rzeszy. Upamiętnienie dopełnia rzeźba autorstwa Maritty Kaltenborn. Metalowa tablica upamiętnia 511 ofiar zbrodni wojennej.

Poza z dokumentowanymi ofiarami wyniszczającejejej pracy i warunków obozu koncentracyjnego KZ Mannheim-Sandhofen (www.polskienekropolie.de/doku.php?id=pl:mannheimsandhofen), na cmentarzu głównym (Haupthriedhof) ostatnie miejsce spoczynku znalazły ofiary pracy przymusowej i obozów jenieckich w Mannheim.

Od jesieni 1939 roku do ostatnich miesięcy II w.ś. marzec początek kwietnia 1945 roku w Mannheim przebywało ok. 20 000 tysięcy zarejestrowanych robotników przymusowych, jeńców wojennych i więźniów obozów koncentracyjnych. Jesienią 1944 roku istniało na terenie miasta 92 różnej wielkości obozów dla robotników przymusowych i 47 obozów i miejsc gdzie przebywali jeńcy wojenni z kilkunastu komand pracy. Pierwszymi jeńcami wojennymi w Mannheim byli polscy żołnierze kampanii wrześniowej 1939 roku. W większości wbrew międzynarodowym konwencjom pozbawianych statusu jeńca wojennego i kierowanych jako robotnicy przymusowi do firm na terenie Mannheim lub gospodarstw rolnych na obrzeżach miasta. Wiosną 1940 roku przybywają pierwsze transporty polskich cywilnych robotników przymusowych, latem wraz z rozszerzaniem agresji hitlerowskiej na inne kraje sąsiednie przybywają do Mannheim francuscy jeńcy wojenni, w 1941 rosyjscy. Na podstawie zachowanych w archiwum miejskim danych urzędu pracy okręgu Mannheim, w listopadzie 1942 roku pracę przymusową wykonywało 13 700 obywateli z wszystkich podbitych krajów europejskich stanowiąc ponad 20 % całości zatrudnionych w Mannheim. Polki i Polacy byli drugą po Rosjanach największą ilościowo grupą robotników przymusowych. Pracowali na rzecz przemysłu zbrojeniowego III Rzeszy w dużych koncernach jak Daimler-Benz AG, mniejszych zakładach jak Schiffs-und Maschinnenbau AG, firmach budowlanych, usługowych i komunalnych na rzecz miasta. W większości zakwaterowani byli w ogrodzonych i pilnowanych przez strażników barakach obozowych, które powstawały w miarę przybywania coraz większej ilości taniej siły roboczej. Dwa największe obozy wielonarodowościowe (Gemeinschaftlager) zostały utworzone na przekazanych do tego celi terenach miejskich, pierwszy znajdował się w dzielnicy Neckarau na Paul-Billet-Platz, dzisiejsza nazwa: Maria-Hilf-Kirche. Drugi w dzielnicy Rheinau przy Düsseldorfer Str. 25. Były to miejsca pobytu robotników przymusowych różnej narodowości pracujących w firmach na terenie miasta Mannheim. Obozy tego typu budowała (wykorzystując tanią siłę roboczą robotników przymusowych), zarządzała i zapewniała służby wartownicze hitlerowska organizacja DAF (Deutsche Arbeitsfront). Innym rodzajem obozów były miejsca zakwaterowania bezpośrednio na terenie filmy. Takie obozy dla 156 robotników przymusowych z Polski i Czechosłowacji posiadała np. firma „Heinrich Lanz AG” mieszczącaa się przy Schwetzinger Str. 83. „Brown-Boveri & Cie” (BBC) w dzielnicy Käfertal posiadała własny obóz dla 160 francuskich robotników przymusowych, 138 francuskich jeńców wojennych i 250 internowanych żołnierzy armii włoskiej.

W Mannheim nie istniał pojmowany w duchu międzynarodowych konwencji obóz jeniecki (Oflag, Stalag), istniały natomiast liczne obozy pracy przymusowej w których w wydzielonych i ogrodzonych częściach przebywali pod strażą żołnierzy Wehrmachtu jeńcy wojenni. Podzieleni na kilkadziesiąt numerowanych komand pracy (Arbeitskommando) jeńcy wojenni z Polski, Francji, Holandii, Belgii, Rosji i internowani żołnierze armii włoskiej, codziennie odprowadzani pod strażą do pracy w różnych firmach i przyprowadzani do ogrodzonych baraków obozowych. Takim obozem pracy przymusowej dla 200 polskich jeńców wojennych był „Lager 2” Exerzierplatz przy Ulmenweg. Poza „normalną pracą” w większości (wbrew podpisanym przez Niemcy konwencjom) na rzecz przemysłu zbrojeniowego III Rzeszy jeńcy wojenni wykorzystywani byli do ciężkich i niebezpiecznych prac przy usuwaniu zniszczeń spowodowanych alianckimi nalotami bombowymi i rozbrajaniu niewypałów (niewybuchów?) bombowych. Do lutego 1945 roku na ważny ośrodek przemysłu zbrojeniowego jakim był Mannheim lotnictwo alianckie przeprowadziło 151 nalotów bombowych. Pierwsze komando do tego typu zadań powstało po pierwszym ciężkim nalocie na Mannheim w maju 1941 roku znajdowało się w barakach obozu na Exerzierplatz na tyłach byłych Kaiser-Wilhelm-Kaserne, przeniesione jesienią 1944 roku do budynku K-5-Schulze w Rhein-Neckar-Hallen. Od stycznia 1944 roku w budynku tej szkoły przebywało 800 a w marcu już 1428 Polaków przeznaczonych do tzn. „natychmiastowej pomocy” (Soforthilfe) polegającej na usuwaniu skutków ciągłych nalotów bombowych na uprzemysłowiony region Mannheim.

Dzisiaj coraz trudniej ustalić dokładną liczbę obywateli Polski którzy przebywali przymusowo na terenie miasta Mannheim w czasie trwania II wojny światowej i w pierwszych latach po jej zakończeniu. Dla około 150 Polek i Polaków pozostał miejscem ostatniego spoczynku, pochowani zostali na czterech cmentarzach miejskich Mannheim. Na cmentarzu głównym (Hauptfriedhof) obok kwatery wojennej (VI) żołnierzy niemieckich poległych w czasie I iII wojny światowej i zmarłych na wskutek działań wojennych, w kwaterze VII spoczywają obcokrajowcy ofiary II wojny światowej.



Foto powyżej: Kwatera VII 3, 4, 5: Po za 21 grobami Polaków ofiar obozu koncentracyjnego Mannheim Sandhofen, w 128 pojedynczych grobach rozciągających się wzdłuż muru cmentarnegood ulicy Rudolf-Krehl-Str. spoczywają polscy i rosyjscy robotnicy przymusowi min. 3 Polaków jeńców wojennych Kampanii Wrześniowej 1939 roku:

MICHAŁ MIETECZKO, jeniec Stalagu VI C, urodzony 1917 zmarł 16.08.1942r.
BOBUSŁAW POLAK, jeniec Stalagu VIC, urodzony 17.03.1907r. zmarł 23.04.1944r.
KAZIMIERZ PUGACZEWSKI, Arbeitskommando Mannheim, urodzony 22.07.1910r. zmarł 12.06.1944r.

Kwatera VII 10: Miejsce upamiętnienia francuskich jeńców wojennych i robotników przymusowych z Francji, Belgii i Holandii. Ich groby zostały w latach powojennych ekshumowane i pogrzebane ponownie w ich ojczystych krajach lub jak w przypadku holendrów pochowanych na cmentarzach i kwaterach o charakterze narodowym.
Kwatera VII 12: Bez indywidualnych grobów pod dobrze wypielęgnowanym trawnikiem spoczywa 113 Rosjan, 45 Polaków i 4 Czechów. Są to groby najprawdopodobniej robotników przymusowych które zostały w 1961 roku ekshumowane z cmentarza żydowskiego, na wyraźny rozkaz grzebano ta ofiary nienawiści rasowej, narody skazane na zagładę w pogardzie uczuć religijnych żydów i chrześcijan.
W 1964 roku zarząd cmentarza wspólnie z parafią greckiego kościoła ortodoksyjnego ustawił w kwaterze kamienny krzyż z wykutym napisem „IN PREENNEN MEMORIAM” i poniżej ten sam tekst cyrylicą.


"Kwatera polska" 1945 -1952


Po zakończeniu działań wojennych na terenie okupowanych Niemiec pozostało kilkaset tysięcy obywateli polski, byli jeńcy wojenni, więźniowie obozów koncentracyjnych i największa grupa robotników przymusowych. Wyzwoleni z groźby zagłady fizycznej, po pierwszym okresie radości i chaosu wolni ale ponownie „skoszarowani” o obozach pomyślanych jako ewakuacyjne dla tzn. Displaced Persons (w skrócie DPs). Postawieni przed w większości trudnymi osobistymi decyzjami, wracać do ojczyzny która stała się obszarowo i politycznie inna, emigrować do krajów koalicji zachodniej czy pozostać na terytorium zachodnich stref okupacyjnych. Początkowo zabezpieczeni przez wojskowe władze okupacyjne socjalnie i bytowo, z biegiem czasu i pod wpływem zmieniającej się sytacji politycznej w powojennej europie coraz bardziej „naciskani” na określenie się i podjęcie decyzji, decyzji nie tylko osobiste ale często politycznej.
W Mannheim po zakończeniu działań wojennych przebywało około 30 000 Polaków, przed powstaniem zorganizowanych obozów DPs. w zniszczonym mieście mieszkali w ocalałych barakach obozowych, namiotach i pustych bunkrach. Pomimo niedawnych przeżyć wojennych spora ich część zaczęła tworzyć społeczność polską. W 1945 roku powstaje polska parafia katolicka, w Mannheim-Käfertal utworzono ośrodek szkoleniowy, tam też powstały tzw. Polskie Oddziały Wartownicze przy armii amerykańskiej. Te i inne miejsca stwarzały warunki do aktywności społecznej, wymiany informacji i poglądów, do stopniowego powrotu do normalnego życia. Podejmowano pracę, zakładano rodziny, rodziły się dzieci, ale też umierano na wskutek pobytu w niewoli, obozach koncentracyjnych i nabytych tam chorób wyniszczających organizm, umierano też często niepotrzebną śmiercią tragiczną.
Zmarli po zakończeniu działań wojennych Polacy z Mannheim w większości przypadków znaleźli ostatnie miejsce spoczynku na cmentarzu głównym w tzw. Kwaterze polskiej nazywanej początkowo Kriegerfeld Erweiterung (powiększona kwatera ofiar wojny), min. żołnierze Polskich Oddziałów Wartowniczych przy Armii amerykańskiej.

Polskie Oddziały Wartownicze przy armii USA


(…..)

Lista imienna żołnierzy Polskich Oddziałów Wartowniczych przy Armii amerykańskiej pochowanych na cmentarzu głównym w Mannheim. Lista wg. daty śmierci.

WŁADYSŁAW RYBAK urodzony 12.03.1915r. Lipka powiat Radzymin. Żołnierz, Kompania Wartownicza Mannheim Stadion. Zmarł 22.08.1945 r. w miejscu zakwaterowania. Pochowany 23.08.1945r. w kwaterze polskiej grób nr 82
BOLESŁAW JACHIMOWICZ ur. 06.10.1899r. Mejaczów pow. Będzin. Żołnierz, Kompania Wartownicza Mannheim Stadion. Zmarł 02.09.1945 w szpitalu Heidelberg. Pochowany 07.09.1945r. w kwaterze polskiej grób nr 84
FELIKS KACZMARSKI ur. 20.10.1919r. Teodozjów pow. Rawa Mazowiecka. Żołnierz, Kompania Wartownicza Lampertheim. Zmarł 25.10.1945r. W szpitalu miejskim w Mannheim. Pochowany 29.101945r. w kwaterze polskiej grób nr 87
WIKTOR ŻOŁNIERZYK ur.26.07.1927r. Sanok woj. Kraków. Żołnierz, Kompania Wartownicza Luisenpark. Zmarł 16.04.1946r. W miejscu zakwaterowania. Pochowany 20.04.1946 w kwaterze polskiej grób nr 92
CZESŁAW WALCZAK ur. 12.03.1921r. Częstochowa. Żołnierz, Kompania Wartownicza Luisenpark. Zmarł 24.04.1946r. W miejscu zakwaterowania. Pochowany 29.04.1946 w kwaterze polskiej grób nr 93
WŁADYSŁAW KOŁOCZ ur. 25.05.1920 Beszyce pow. Sandomierz. Żołnierz, Kompania Wartownicza Luisenpark. Zmarł 24.04.1946r. W miejscu zakwaterowania. Pochowany 06.07.1946r. w kwaterze polskiej grób nr 99
BOLESŁAW CZERWONKA ur. 23.05.1923r. Pełkinie pow. Jarosław. Żołnierz, Kompania Wartownicza Luisenpark. Zmarł 01.07.1946r. W miejscu zakwaterowania. Pochowany 06.07.1946r. w kwaterze polskiej grób nr 100
ZBIGNIEW SZYSZKO ur. 30.04.1923 Warszawa. Żołnierz, Kompania Wartownicza Oststadt. Zmarł 03.08.1946r. W szpitalu miejskim w Mannheim. Pochowany 06.08.1946r. w kwaterze polskiej grób nr 103
MIECZYSŁAW JASIÓWKA ur. 24.07.1924r. Krasieniec pow. Kilce. Kompania Wartownicza Oststadt. Zmarł 04.08.1946r. Pochowany 09.08.1946r. w kwaterze polskiej
STANISŁAW STADNIK ur. 30.03.1924r. Rzesztowce. Żołnierz, Kompania Wartownicza nr 4206 Mannheim Tenisplatz. Zmarł 25.09.1946r. Pochowany 30.09.1946r. w kwaterze polskiej grób nr 106
ANTONI SOBOTA ur. 07.03.1920 Kamień pow. Nisko. Żołnierz, Kompania Wartownicza nr 4200 Mannheim Almenhof-Bunkier. Zmarł 05.09.1946r. w miejscu zamieszkania. Pochowany 13.09.1946r. w kwaterze polskiej grób nr 105
WACŁAW MOZGAWA ur. 04.12.1925 Księżomierz pow. Janów Lubelski woj. Lublin. St. strz. Kompania Wartownicza nr 8664 Mannheim Almenhof. Zmarł 01.10.1946r. w szpitalu miejskim Mannheim. Pochowany 03.10.1946r. w kwaterze polskiej grób nr 107
MICHAŁ HRYŃ ur. 08.09.1930r. Oczkowice pow. Baraniwice. Żołnierz, Kompania Wartownicza nr 4200 Mannheim Almenhof-Bunkier. Zmarł 20.03.1947r. w szpitalu miejskim Mannheim. Pochowany 24.03.1947r. w kwaterze polskiej grób nr 116
BOLESŁAW KLIMEK ur. 12.07.1913r. Poznań. Żołnierz, 3 Kompania samochodowa Mannheim Sandhofen. Zmarł 10.07.1947r. w szpitalu DPs. Heilbronn. Pochowany 12.12.1947r. w kwaterze polskiej grób nr 26
STANISŁAW MAZUR ur. 08.05.1923r. Słonim. Żołnierz, Kompania Wartownicza nr 4231 Mannheim Luisenpark Barak nr 4231/1965. Zmarł 18.08.1947r. w szpitalu miejskim Mannheim. Pochowany 21.08.1947r. w kwaterze polskiej
ANTONI KARLAK ur. 15.01.1922r. Zgorzanka pow. Włoszczowa. Żołnierz, Kompania Wartownicza nr 4231 Mannheim Luisenpark. Zmarł 11.03.1948r. w szpitalu miejskim Mannheim. Pochowany 16.03.1948r. w kwaterze polskiej
ANDRZEJ SUSZEK ur. 27.02.1915r. Skowieszyn pow. Puławy. Żołnierz, Kompanii Wartowniczej nr 4243 Mannheim Käfeltal. Zmarł 26.03.1948r. w szpitalu miejskim Mannheim. Pochowany 30.03.1948r. w kwaterze polskiej
TOMASZ STASZEWSKI ur. 03.03.1910 Częstochowa. Żołnierz, D-ca Kompanii Wartowniczej nr 4233 Mannheim Käfeltal. Zmarł 14.05.1948r. w Klinika Heidelberg. Pochowany 20.05.1948r. w kwaterze polskiej grób nr 54
ALOJZY ZAKRZEWSKI ur. 19.02.1897r. Briańsk. Kapitan oficer służby stałej, altylerzysta, Mannheim Käfeltal Gallwitzkaserne. Zmarł 20.05.1948r. w klinice Heidelberg. Pochowany 24.05.1948r. w kwaterze polskiej grób nr 53
JAN FROS ur. 21.10.1912r. Batrop. Żołnierz, Kompanii Wartowniczej Kassel Jüttichkaserne. Zmarł 05.08.1948r. w Kassel. Pochowany 29.08.1948r. w kwaterze polskiej
ZBIGNIEW SŁODKOWICZ ur. 22.05.1923r. Żołnierz Kompanii Wartowniczej Mannheim Schłnau. Zmarł 22.08.1948r. W Mannhein Schönau. Pochowany 27.08.1948r. w kwaterze polskiej
WŁADYSŁAW WAWRUCH ur. 10.04.1925r. Nieterpińce. Żołnierz Kompanii Wartowniczej Mannheim Schönau. Zmarł 20.09.1948r. w szpitalu miejskim Mannhein. Pochowany 23.09.1948r. w kwaterze polskiej
ADAM FABISIAK ur. 21.03.1911 Zbiersk pow. Kalisz. Strz. Żołnierz Kompanii Wartowniczej nr 6725. Zmarł 27.02.1949r. w szpitalu miejskim Mannhein. Pochowany 11.01.1949r. w kwaterze polskiej
JAN MAKOS ur. 08.03.1908r. Kraków. Żołnierz Kompanii Wartowniczej nr 4207. Zmarł 25.03.1949r. w szpitalu miejskim Mannhein. Pochowany 29.03.1949r. w kwaterze polskiej
TADEUSZ FOLTYN ur. 21.01.1928r. Suski Młynek? Żołnierz Kompanii Wartowniczej nr 4104 Mannheim Rheinau. Zmarł 03.04.1949r. w szpitalu miejskim Mannhein. Pochowany 06.04.1949r. w kwaterze polskiej
MARIAN STUCZENKO ur. 07.07.1909 Pabianice. Żołnierz Kompanii Wartowniczej nr 4207 Mannheim Kali Chemie. Zmarł 18.02.1950r. w szpitalu miejskim Mannhein. Pochowany 21.02.1950r. w kwaterze polskiej
WACŁAW ŚPIEWAK ur. 12.04.1925 Sokole pow. Mińsk Mazowiecki. Żołnierz Kompanii Wartowniczej nr 4094 Mannheim Schönau. Zmarł 10.03.1950r. w miejscu zakwaterowania. Pochowany 14.03.1950r. w kwaterze polskiej
JAN UŁAMEK ur. 14.05.1923r. Ciężkowice pow. Radomsko. Żołnierz Kompanii Wartowniczej nr 4088 Mannheim Käfertal Gallwitz Kaserne. Zmarł 04.06.1950r. w miejscu zakwaterowania. Pochowany 07.06.1950r. w kwaterze polskiej
TADEUSZ GRADYS ur. 21.03.1909r. Gawłowice pow. Turek. Żołnierz Kompanii Wartowniczej nr 4094 MannheimKaliChemie.Zmarł 15.12.1950r. w miejscu zakwaterowania. Pochowany 18.12.1950r. w kwaterze polskiej
STANISŁAW JACKIEWICZ ur. 08.01.1910 Podbrodzie woj. Wilno. Żołnierz Kompanii Wartowniczej nr 4007 Mannheim Schönau. Zmarł 11.02.1951. Pochowany 116.12.1951r. w kwaterze polskiej
MICHAŁ PASTERNACKI ur. 06.11.1894 Połtawa. Kapral Kompanii Wartowniczej nr 4094 Mannheim Schönau. Zmarł 104.05.1952 w Diakonissen Krankenhaus Mannheim. Pochowany 07.05.1952r. w kwaterze polskiej
EDMUND FRIEDENBERGER ur. 06.11.1927 Nowy Stanisławów. Żołnierz Kompanii Wartowniczej nr 4002. Zmarł 19.05.1952r. Pochowany 24.05.1952r. w kwaterze polskiej


Kwatera polska jest też miejscem ostatniego spoczynku ks. Juliusza Stanisława Janusza, kapelana Wojska Polskiego w kampanii wrześniowej 1939 roku, jeńca wojennego, więźnia obozów koncentracyjnych w Buchenwaldzie i Dachau. Po wyzwoleniu zostaje z nominacji bpa Gawliny w stopniu oficerskim kapelanem Polskich Kompanii Wartowniczych 3 Batalionu w Mannheim-Käfertal.
: Ś.P. KS. PRAŁAT JULIUSZ ST. JANUSZ 4.5.1905 IN ŁYCZYNA † 7.9.1978 IN MANNHEIM

JANUSZ Juliusz Stanisław ur. 04.05.1906 r. w Łuczynie pow. Nowy Sącz, diecezja łucka, wyświęcony 10.06.1933r. W Lucku (Wołyń). W kwietniu 1939 r. Został kapelanem rezerwy WP z nominacji bpa polowego WP Józefa Gawliny. W sierpniu tegoż roku powołano go do wojska. Brał udział w kampanii wrześniowej. Od 11.09.1939 r. Przebywał w kilku obozach jenieckich, był więźniem obozów koncentracyjnych w Buchenwaldzie i Dachau do 29.04.1945 r. Po oswobodzeniu przebywał krótko w Dachau i Murnau, a następnie 16.06.1945 r. Przybył do Mannheim i został z nominacji bpa Gawliny naczelnym kapelanem Polskich Kompanii Wartowniczych i Technicznych (40 tys. osób) przy armii amerykańskiej. W latach 1945 – 1978 był był dziekanem i proboszczem polskiej parafii w Mannheim. Zajmował się pomocą charytatywną. Wybudował dom dziecka „Marianum” w Calsbergu. W 1975 r. Powołany został przez Konferencję Episkopatu Polski na członka komisji do Spraw Duszpasterstwa Polonii Zagranicznej. Zm. 07.09.1978 r. W Mannheim i tam jest pochowany.

Biografia opracowana przez ks. Zdzisława Turka opublikowana w: „Duszpasterstwo polskojęzyczne w Niemczech 1945 - 2005” (Polnischsprachige Seelsorge in Deutschland 1945 – 2005). Praca wydana Lublin – Hannover 2006 po redakcją Sabiny Bober i ks. Stanisława Budynia.

„Polska Kwatera” znajduje się pod stałą opieką powstałej krótko o zakończeniu działań wojennych parafii polskiej i obecnie Polskiej Misji Katolickiej.

(…..)

(…..)


Plan sytuacyjny cmentarza głównego w Mannheim




Najdogodniejszy dostęp do do kwater wojennych z parkingu przy Ludolf - Krehl – Straße. Po za numerowanym opisem planu w języku niemieckim, kwatery wojenne zaznaczone kolorowymi punktami.

  • Niebieski: Kwatera VII 7 centralne upamiętnienie ofiar wojny.
  • Biało czerwony: Kwatera VII 8A i VII 17 „Kwatera polska” (Kriegerfeld Erweiterung).
  • Czerwone: Kwatera VII 3, VII 4 i VII 12 groby więźniów obozu koncentracyjnegoo Mannheim Sandhofen i robotników przymusowych.
  • Pomarańczowy: Kwatera VII 5, VII 6 ofiary bombardowań Mannheim.
  • Ciemnozielony: Kwatera VII 10 tablica upamiętniająca w miejscu ekshumowanych grobów Francuzów i Holendrów.
  • Jasnozielony: Kwatera żołnierzy Niemieckich ofiar I i II wojny światowej.


Wrzesień 2012


Dane osobowe i informacje pochodzą z:

  • Polska Misja Katolicka w Mannheim
  • Zarząd cmentarza głównego (Friedhofsamt)
  • Stadtarchiv Mannheim Institut für Stadtgeschichte
  • Zdjęcia wykonał i udostępnił do publikacji Pan Wiesław Latkowski



Badenia Wirtembergia | do góry