Jeńcy wojenni | Brandenburgia

Stalag III A Luckenwalder - Brandenburg - Brandenburg

Cmentarz jeńców wojennych - Kriegsgefangenenfriedhof





Na zdjęciu wykonanym w 1999 roku: „Kwatera jugosłowiańska” przyobozowego cmentarza Stalagu III A, w kwaterze tej zawdzięczającej swoją nazwę od upamiętnienia wykonanego przez byłych jeńców jugosłowiańskich spoczywają również zmarli Polacy i Czesi.

Pierwotny tekst z tablicy upamiętniającej:

„Non loquendo sed moriendo confessi sund – Consortes Posure 5.6.45”. ….ku pamięci pochowanym tutaj naszym towarzyszom 5.6.45.

wymieniony został w czasach Niemieckiej Republiki Demokratycznej (DDR) na:

„Hier ruhen italienische Bürger, die dem faschistischen Terror zum Opfer gefallen sind” „Tu spoczywają obywatele włoscy, którzy padli ofiarą terroru faszystowskiego”

Jeszcze przed rozpoczęciem II wojny światowej agresją na Polskę 1 września 1939 roku dowództwo Wehrmachtu (Oberkommando der deutschen Wehrmacht – OKW) przygotowało w Luckenwalde obóz jeniecki tzn. Stalag. Obóz ( Kriegsgefangenen-Mannschaftsstammlager) dla podoficerów i szeregowych żołnierzy w pierwszej planowanej wielkości miał pomieścić 10 000 jeńców. Był to największyy obóz jeniecki w okręgu III (Wehrkreis III) obejmującym Berlin – Brandenburg. Jego budowa i organizacja miały służyć za wzorzec dla innych kręgów na terenie całej Rzeszy. We wrześniu 1939 roku przybywają do Lukenwalde polscy jeńcy wojenni, umieszczeni zostali w namiotach wielkości 12 x 35 m i przystąpili do budowy baraków jenieckich, innych budynków i urządzeń obozowych. Intensywne prace budowlane trwały przez całą zimę 1939/40, cały kompleks obozowy składał się z około 100 murowanych baraków i 50 namiotów jakie posiadał na wyposażeniu w tamtym czasie Wehrmacht. Po polskich jeńcach wojennych, w miarę kolejnych państw zachodniej europy które zostały napadnięte przez hitlerowskie Niemcy przybywają do stalagu Luckenwalde Holendrzy i Belgowie, którzy po kilku tygodniach lub miesiącach ustępują miejsca 40 000 jeńców wojennych z Francji. Prawie epizodem było przybycie po kapitulacji armii włoskiej 16 000 jeńców tej narodowości. Po krótkim pobycie zostali rozdzieleni i rozesłani do innych obozów jenieckich. Pod koniec działań wojennych do Luckenwalde przeniesiono jeńców amerykańskich, rumuńskich, i ponownie angielskich i polskich. Wśród Polaków znaleźli się również żołnierze Armii Krajowej, uczestnicy Powstania Warszawskiego. Francuzi obok przybyłych pod koniec 1941 roku tysięcy rosyjskich jeńców stanowią do zakończenia wojny największą grupę narodowościową. W sumie przez Stalag III A Luckenwade przeszło ponad 200 000 jeńców wojennych , przedstawicieli dziesięciu narodowości. Obóz był największym w w okręgu Brandenburg – Beriln i jednym z największych na terenie Rzeszy Niemieckiej. W obozie głównym przebywało przeciętnie 6 000 do 8 000 tysięcy jeńców, tysiące innych pracowało przymusowo w ponad 1 000 komandach pracy. W przeciwieństwie do jeńców koalicji zachodniej, najgorzej traktowani w obozie i komandach pracy byli pozbawieni ochrony międzynarodowych konwencji jeńcy rosyjscy. Też ponieśli największe straty, tylko zimą 1941/42 w czasie oponującej epidemii tyfusu zmarło około 2 500 jeńców rosyjskich. Grzebani byli anonimowo w masowych grobach. Najczęściej odnotowanymi przyczynami śmierci wśród jeńców nie rosyjskich były infekcje i gruźlica, wypadki przy pracy, samobójstwa i „zastrzelony w czasie ucieczki”. Grzebani byli z honorami wojskowymi i spoczęli w pojedynczych grobach. Na początku 1945 roku gdy Armia Czerwona zagrażała terenom położonym na prawym brzegu odry, w marszu ewakuacyjnym do Luckenwalde docierają tysiąca jeńców wojennych Stalagu III B Fürstenberg, co spowodowało pogorszenie i tak już złych warunków zaopatrzenia i przede wszystkim medycznych i sanitarnych co spowodowało zwiększenie ofiar śmiertelnych zwłaszcza wśród jeńców rosyjskich. W ostatnich tygodniach działań wojennych na tamtym terenie w obozie wyznaczony zostaje dowódca obrony obozu, an szczęście nie doszło do tragedii, na wieść o zbliżaniu się Armii Czerwonej załoga wartownicza na czele z kadrą oficerską opuszcza obóz. 22 kwietnia 1945 roku Stalag III A Luckenwalde zostaje wyzwolony przez Rosjan.

Na cmentarzu przy obozowym w kwaterach „narodowościowych” ostatnie miejsce spoczynku znalazło koło 5 000 w większości rosyjskich jeńców wojennych. Po zakończeniu działań wojennych komisje rządowe Francji i Wielkiej Brytanii ekshumuję i przenoszą do ziemi ojczystej zmarłych w Luckenwalde swoich obywateli. W 1992 roku rząd włoski powołuje komisję która ekshumuje i przenośi 215 grobów zmarłych włoskich internowanych żołnierzy do Włoch. W części jugosłowiańskiej zaopatrzonej w kilkanaście kamieni nagrobnych i płyt informujących o losie jeńców jugosłowiańskich spoczywają bez oznakowania grobów polscy jeńcy wojenni.


Alfabetyczna lista imienna Polaków, jeńców wojennych zmarłych w Stalagu III A Luckenwalde.

Bochodnicki Metody (na cmentarnej liście imiennej jako Bocholnica Mefody) urodzony 06.04.1913 Jeżów, podoficer Wojska Polskiego, Zmarł 13.02.1940 roku w Luckenwalde, pochowany w grobie nr 5 jugosłowiańskiej części cmentarza przy obozowego. Obecnie nieoznakowany grób jest nierozpoznawalny. ‘

Boczkowski Stanisław urodzony 17.11.1906 Nowogród pow. Łomża, plut. Wojska Polskiego, jeniec nr N 14977. Zmarł 28.04.1940 roku w Luckenwalde, pochowany w grobie nr 14 jugosłowiańskiej części cmentarza przy obozowego. Obecnie nieoznakowany grób jest nierozpoznawalny.

Ciosnak Jan (na cmentarnej liście imiennej jako Ciosniak) urodzony 20.02.1917 Ciosny (?) pow. Biłgoraj, żołnierz Wojska Polskiego. Zmarł 15.02.1940 roku w Luckenwalde, pochowany w grobie nr 6 jugosłowiańskiej części cmentarza przy obozowego. Obecnie nieoznakowany grób jest nierozpoznawalny.

Czatyński Stefan żołnierz Wojska Polskiego. Zmarł 29.09.1939 roku w Luckenwalde, pochowany jugosłowiańskiej części cmentarza przy obozowego. Obecnie nieoznakowany grób jest nierozpoznawalny.

Engel S. żołnierz Wojska Polskiego (na cmentarnej liście imiennej jako cywil) . Zmarł 20.09.1939 roku w Luckenwalde, pochowany w jugosłowiańskiej części cmentarza przy obozowego. Obecnie nieoznakowany grób jest nierozpoznawalny.

Franek Ignacy (na cmentarnej liście imiennej jako Frank Ignacz) urodzony 24.01.1916 Brenno pow. Lissa, żołnierz Wojska Polskiego. Jeniec nr 4931. Zmarł 14.11.1939 roku w Luckenwalde, pochowany w jugosłowiańskiej części cmentarza przy obozowego. Obecnie nieoznakowany grób jest nierozpoznawalny.

Hulis Władysław (na cmentarnej liście imiennej jako Hulist Wladyslaw) żołnierz Wojska Polskiego, urodzony 25.01.1907 roku Dąbrowa Górnicza pow Będzin. Zmarł 18.04.1940 roku w Luckenwalde, pochowany w jugosłowiańskiej części cmentarza przy obozowego. Obecnie nieoznakowany grób jest nierozpoznawalny.

Jezierski Józef (na cmentarnej liście imiennej jako Jezewski Josef) żołnierz Wojska Polskiego, urodzony 07.03.1899 roku Iloczew pow. Sieradz. Zmarł 11.01.1940 roku w Luckenwalde, pochowany w jugosłowiańskiej części cmentarza przy obozowego. Obecnie nieoznakowany grób jest nierozpoznawalny.

Knebloch Władysław kpt. Wojska Polskiego, urodzony 26.06.1893 roku. Zmarł 12.05.1945 roku w Luckenwalde, pochowany w jugosłowiańskiej części cmentarza przy obozowego. Obecnie nieoznakowany grób jest nierozpoznawalny.

Krysa Aleksander por. Wojska Polskiego (na cmentarnej liście imiennej jako cywil) urodzony 27.11.1890 roku. Zmarł 09.04.1945 roku w Luckenwalde (na cmentarnej liście imiennej data śmierci 09.04.1940), pochowany w jugosłowiańskiej części cmentarza przy obozowego. Obecnie nieoznakowany grób jest nierozpoznawalny.

Kuchta Fabian plut. Wojska Polskiego, urodzony 15.02.1899 r. Janiczkowice, żonaty z Stanisławą z domu Adamczyk. Zmarł 17.04.1940 roku w Luckenwalde, pochowany w jugosłowiańskiej części cmentarza przy obozowego. Obecnie nieoznakowany grób jest nierozpoznawalny.

Leder Marcin żołnierz Wojska Polskiego urodzony 14.08.1910 roku. Zmarł 19.11.1939 roku w Luckenwalde, pochowany w jugosłowiańskiej części cmentarza przy obozowego. Obecnie nieoznakowany grób jest nierozpoznawalny. Na cmentarnej liście imiennej z tą samą datą urodzenia i śmierci jako Leda Martin obywatel Niemiecc, Korporal/Kapral, jeniec nr EM 17512 Stalag III A.

Malmed Pejsach żołnierz Wojska Polskiego urodzony 15.01.1910 roku Czernawczyce pow. Brześć Litewski. Zmarł 25.12.1939 roku w Luckenwalde, pochowany w jugosłowiańskiej części cmentarza przy obozowego. Obecnie nieoznakowany grób jest nierozpoznawalny.

Morgut Franciszek żołnierz Wojska Polskiego urodzony 13,11.1909 roku Ragów pow. Puławy. Zmarł 15.03.1940 roku w Luckenwalde, pochowany w jugosłowiańskiej części cmentarza przy obozowego. Obecnie nieoznakowany grób jest nierozpoznawalny. Rodzina w kraju, żona Janinicka V, Antoni M, Viktoria z domu Pala.

Mosoleft Piotr żołnierz Wojska Polskiego syn Borysa urodzony 21.12.1904 roku. Zmarł 20.09.1940 roku w Luckenwalde, pochowany prawdopodobnie w jugosłowiańskiej części cmentarza przy obozowego. Obecnie nieoznakowany grób jest nierozpoznawalny.

Oliwa Maks (Oliva Max) żołnierz Wojska Polskiego urodzony 15.10.1899 roku w Łodzi. Zmarł 20.12.1939 roku w Luckenwalde, pochowany w jugosłowiańskiej części cmentarza przy obozowego. Obecnie nieoznakowany grób jest nierozpoznawalny. Rodzina w kraju, Issak Oliva M, żona Regina z domu Teitelbaum.

Paluchowicz Leon żołnierz Wojska Polskiego urodzony 24.06.1917r. Serniki pow. Pińsk. Zmarł 07.03.1940 roku w Luckenwalde, pochowany w jugosłowiańskiej części cmentarza przy obozowego. Obecnie nieoznakowany grób jest nierozpoznawalny. Rodzina w kraju, żona Teodozja M.

Piątkowski Czesław żołnierz Wojska Polskiego lub żołnierz Armii Krajowej uczestnik Powstania Warszawskiego, urodzony 16.07.1907 roku. Zmarł 01.02.1945 roku w Luckenwalde, pochowany w jugosłowiańskiej części cmentarza przy obozowego. Obecnie nieoznakowany grób jest nierozpoznawalny.

Rogalski Stanisław żołnierz Wojska Polskiego urodzony 26,02.1911 roku w Świerzów pow. Piotrków. Zmarł 29.10.1939 roku w Luckenwalde, pochowany w jugosłowiańskiej części cmentarza przy obozowego. Obecnie nieoznakowany grób jest nierozpoznawalny. Rodzina w kraju, ojciec Piotr Rogalski, M. Sturska.

Rokita Stanisław żołnierz Wojska Polskiego urodzony w Rombielicach koło Częstochowy. Zmarł 06.10.1939 roku w Luckenwalde, pochowany w jugosłowiańskiej części cmentarza przy obozowego. Obecnie nieoznakowany grób jest nierozpoznawalny.

Rostan Jan żołnierz Wojska Polskiego (na cmentarnej liście imiennej jako Roslon Jan) urodzony 24.06.1906 roku w Wola Galkowska koło Grójca. Zmarł 22.10.1940 roku w Luckenwalde, pochowany w jugosłowiańskiej części cmentarza przy obozowego. Obecnie nieoznakowany grób jest nierozpoznawalny. Rodzina w kraju, żona Maria.

Ryszana Julian żołnierz Wojska Polskiego (na cmentarnej liście imiennej jakoRyszawa Julian) urodzony 13.02.1907 roku w Sitne pow Radzymin. Zmarł 20.02.1940 roku w Luckenwalde, pochowany w jugosłowiańskiej części cmentarza przy obozowego. Obecnie nieoznakowany grób jest nierozpoznawalny.

Sapor Stanisław żołnierz Wojska Polskiego urodzony 27.10.1916 roku. Zmarł 09.12.1940 roku w Luckenwalde, pochowany w grobie nr 11 jugosłowiańskiej części cmentarza przy obozowego. Obecnie nieoznakowany grób jest nierozpoznawalny. Rodzina w kraju, ojciec Jan Sapor, żona M. z domu Kucz.

Sarapata Józef por. Wojska Polskiego jeniec wojenny nr XVIIIA 175973, urodzony 17.03.1886 roku. Zmarł 11.02.1945 roku w Luckenwalde, pochowany w grobie nr 10 jugosłowiańskiej części cmentarza przy obozowego. Obecnie nieoznakowany grób jest nierozpoznawalny. Rodzina w kraju, córka Irena Chudoba (z domu Sarapata), zamieszkała: ul. Willowa 13, 32-080 Zabierzów.

Siemieniak Józef szer. Wojska Polskiego urodzony 10.02.1913 roku Dobrojewo pow. Wroński. Zmarł 06.03.1940 roku w Luckenwalde, pochowany w jugosłowiańskiej części cmentarza przy obozowego. Obecnie nieoznakowany grób jest nierozpoznawalny. Rodzina w kraju, ojciec Tomasz Siemieniak, żona M. z domu Pałasz.

Śniegocki Józef Teodor sierż. Wojska Polskiego urodzony 20.04.1914 roku w Płocku woj. warszawskie. Zmarł 29.01.1940 roku w Luckenwalde, pochowany w jugosłowiańskiej części cmentarza przy obozowego. Obecnie nieoznakowany grób jest nierozpoznawalny. Rodzina w kraju, żona Janina Śniegocka.

Sołtysiak Kazimierz strz. 69 pp Wojska Polskiego urodzony 06.01.1907 roku Torsko pow. Jarocin. Zmarł 13.12.1939 roku w Luckenwalde, pochowany w jugosłowiańskiej części cmentarza przy obozowego. Obecnie nieoznakowany grób jest nierozpoznawalny. Rodzina w kraju, ojciec Walenty Sołtysiak.

Stachecki Władysław st. strz. 4 part. Wojska Polskiego (na liście cmentarnej jako Stachniki) urodzony 05.09.1914 roku Buków koło Łodzi. Zmarł 03.11.1939 roku w Luckenwalde, pochowany w jugosłowiańskiej części cmentarza przy obozowego. Obecnie nieoznakowany grób jest nierozpoznawalny. Rodzina w kraju, żona Stanisława Stachecka.

Sunigowski Józef żołnierz Wojska Polskiego (na cmentarnej liście imiennej jako Sunigocki urodzony 20.02.1901 roku. Zmarł 07.02.1940 roku w Luckenwalde, pochowany w jugosłowiańskiej części cmentarza przy obozowego. Obecnie nieoznakowany grób jest nierozpoznawalny.

Szela Franciszek żołnierz Wojska Polskiego, syn Piotra urodzony 15.06.1901 roku Melnik koło Rzeszowa (na cmentarnej liście imiennej zapisany jako cywil). Zmarł 13.10.1940 roku w Luckenwalde, pochowany w jugosłowiańskiej części cmentarza przy obozowego. Obecnie nieoznakowany grób jest nierozpoznawalny.

Szłachecki Władysław żołnierz Wojska Polskiego urodzony 29.04.1914 roku. Zmarł 03.11.1939 roku w Luckenwalde, pochowany w jugosłowiańskiej części cmentarza przy obozowego. Obecnie nieoznakowany grób jest nierozpoznawalny.

Urzędowski Kazimierz żołnierz Wojska Polskiego. Zmarł 08.10.1039 roku w Luckenwalde, pochowany w jugosłowiańskiej części cmentarza przy obozowego. Obecnie nieoznakowany grób jest nierozpoznawalny.

Wacznadze Mikołaj pułk. Urodzony 22.07.1884 roku w Grorzdziel / Tiflis. Zmarł 24,05.1940 roku w Luckenwalde, pochowany w jugosłowiańskiej części cmentarza przy obozowego. Obecnie nieoznakowany grób jest nierozpoznawalny. Żona Natalia Wacznadze.

Walczak Feliks żołnierz Wojska Polskiego urodzony 06.10.1903 roku w Rybitwy pow. Łęczyca. Zmarł 20.10.1939 roku w Luckenwalde, pochowany w jugosłowiańskiej części cmentarza przy obozowego. Obecnie nieoznakowany grób jest nierozpoznawalny. Rodzina w kraju, żona Stefania z domu Skarcowska.

Wołoszyński Włodzimierz por. Wojska Polskiego urodzony 15.08.1894 roku (na liście cmentarnej jako Wotoschinski Wlodzin). Zmarł 13,05.1945 roku w Luckenwalde, pochowany w grobie nr 60 jugosłowiańskiej części cmentarza przy obozowego. Obecnie nieoznakowany grób jest nierozpoznawalny.

Zachroczewski / Zakrzewski Henryk żołnierz Wojska Polskiego urodzony 10.01.1910 roku. Zmarł 09.03.1940 roku w Luckenwalde, pochowany w jugosłowiańskiej części cmentarza przy obozowego. Obecnie nieoznakowany grób jest nierozpoznawalny. Rodzina w kraju, ojciec Stefan, żona Antonina z domu Startowicz.

Zapor Stanisław żołnierz Wojska Polskiego urodzony 27.10.1916 roku. Zmarł 09.12.1940 roku w Luckenwalde, pochowany w jugosłowiańskiej części cmentarza przy obozowego. Obecnie nieoznakowany grób jest nierozpoznawalny.

Zrum Jerzy żołnierz Wojska Polskiego urodzony 06.02.1910 roku. Zmarł 19.03.1940 roku w Luckenwalde, pochowany w jugosłowiańskiej części cmentarza przy obozowego. Obecnie nieoznakowany grób jest nierozpoznawalny. Rodzina w kraju, żona Maria z domu Primak.

Na podstawie listy imiennej na byłym cmentarzu przy obozowym Stalagu III A w Luckenwalde spoczywa 45 obywateli Polski. 40 jeńców wojennych w tym min. 2 żołnierzy Armii Krajowej uczestników Powstania Warszawskiego zdokumentowanych pod Stalag IIIA Luckenwalde i 5 zanotowanych jako cywil:

Alfabetycznie:

Jakubek Józef syn Piotra urodzony 19.01.1912 w Mischischewitz pow Karthaus / Westprossen, zmarł 03.08.1939 roku w Luckenwalde. pochowany w jugosłowiańskiej części cmentarza przy obozowego w grobie nr 2. Obecnie nieoznakowany grób jest nierozpoznawalny.

Kubisch Tadeusz urodzony27.10.1918 w Rogasen, zmarł 8 czerwca ? pochowany w jugosłowiańskiej części cmentarza przy obozowego. Obecnie nieoznakowany grób jest nierozpoznawalny.

Matoga Jan (dziecko) urodzony 26.06.1944 roku w Luckenwalde i zmarł tam 03.07.1944 roku. pochowany w jugosłowiańskiej części cmentarza przy obozowego. Obecnie nieoznakowany grób jest nierozpoznawalny. Rodzice: Johann Matoga, matka Janina z domu Góral.

Rutkowski Władysław urodzony 25.02.1926 w Warszawie, zmarł 25.03.1945 w Lickenwalde, pochowany w jugosłowiańskiej części cmentarza przy obozowego. Obecnie nieoznakowany grób jest nierozpoznawalny.

Szaban Elisabeth zmarła w 1939 roku w Luckenwalde, pochowana w jugosłowiańskiej części cmentarza przy obozowego. Obecnie nieoznakowany grób jest nierozpoznawalny.

Po kilkudziesięciu latach, po zjednoczeniu Niemiec były Stalag III A i cmentarz przy obozowy doczekał się „przypomnienia”, pierwotnie urzędowego w ramach niemieckich przepisów o ochronie grobów wojennych, i następnie przez społeczeństwo i władze miasta Luckenwalde. Powstaje inicjatywa społeczna pod nazwą Luckewalder Heimatfreude e.V która stawia sobie za zadanie uporządkowania dokumentacji i utworzenia na pozostałościach cmentarza przy obozowego miejsca pamięci. We wrześniu 2009 roku następuje uroczyste przekazanie upamiętnienia, równocześnie powstaje w muzeum miejskim ekspozycja i archiwum przedstawiająca historię Stalagu i pobytu jeńców wojennych w Luckenwalde.

Tekst w języku niemieckim z płyty położonej centralnie w miejscu upamiętnienia.

ERINNERUNG

In memoriam der hier verstorbenen Kriegsgefangenen Zwangsarbeiter und Militärinternirten aus den Ländern
AUSTRALIEN BELGIEN ESTLAND FRANKREICH GROSSBRITANNIEN ITALIEN IRLAND JUGOSLAWIEN KANADA LETLAND NIEDERLANDE POLEN RUMÄNIEN SOWIETUNION TSCHECHSLOWAKAI UNGARN USA.
Dze Bürger Luckenwaldesgedenken der Leben und der Leiden der Gefangenen des STALAG III A

MANUNG


Pamięć

Pamięci zmarłych tutaj jeńców wojennych robotników przymusowych i internowanych z krajów:
Australii Belgii Estonii Francji Wielkiej Brytanii Włoch Irlandii Jugosławii Kanady Litwy Holandii Polski Rumunii Związku Radzieckiego Czechosłowacji Węgier USA
Mieszkańcy Luckenwalde upamiętniają życie i cierpienie jeńców Stalagu III A

Ostrzeżenie




Maj 1999 - Kwiecień 2014



Dane osobowe i informacje pochodzą z:

  • Rada Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa w Warszawie
  • Muzeum Powstania Warszawskiego (Archiv)
  • Muzeum miasta Luckenwalde - Stadt Luckenwalde Heimat Muzeum




Jeńcy wojenni | Brandenburgia