Powstanie Warszawskie

Stalag III A Luckenwalde - Brandenburgia - Brandengrug





Na zdjęciu wykonanym w 1999 roku: „Kwatera jugosłowiańska” przyobozowego cmentarza Stalagu III A, w kwaterze tej zawdzięczającej swoją nazwę od upamiętnienia wykonanego przez byłych jeńców jugosłowiańskich spoczywają również zmarli Polacy i Czesi.

Pierwotny tekst z tablicy upamiętniającej:

„Non loquendo sed moriendo confessi sund – Consortes Posure 5.6.45”. ….ku pamięci pochowanym tutaj naszym towarzyszom 5.6.45.

wymieniony został w czasach Niemieckiej Republiki Demokratycznej (DDR) na:

„Hier ruhen italienische Bürger, die dem faschistischen Terror zum Opfer gefallen sind” „Tu spoczywają obywatele włoscy, którzy padli ofiarą terroru faszystowskiego”

Jeszcze przed rozpoczęciem II wojny światowej agresją na Polskę 1 września 1939 roku dowództwo Wehrmachtu (Oberkommando der deutschen Wehrmacht – OKW) przygotowało w Luckenwalde obóz jeniecki tzn. Stalag. Obóz ( Kriegsgefangenen-Mannschaftsstammlager) dla podoficerów i szeregowych żołnierzy w pierwszej planowanej wielkości miał pomieścić 10 000 jeńców. Był to największyy obóz jeniecki w okręgu III (Wehrkreis III) obejmującym Berlin – Brandenburg. Jego budowa i organizacja miały służyć za wzorzec dla innych kręgów na terenie całej Rzeszy. We wrześniu 1939 roku przybywają do Lukenwalde polscy jeńcy wojenni, umieszczeni zostali w namiotach wielkości 12 x 35 m i przystąpili do budowy baraków jenieckich, innych budynków i urządzeń obozowych. Intensywne prace budowlane trwały przez całą zimę 1939/40, cały kompleks obozowy składał się z około 100 murowanych baraków i 50 namiotów jakie posiadał na wyposażeniu w tamtym czasie Wehrmacht. Po polskich jeńcach wojennych, w miarę kolejnych państw zachodniej europy które zostały napadnięte przez hitlerowskie Niemcy przybywają do stalagu Luckenwalde Holendrzy i Belgowie, którzy po kilku tygodniach lub miesiącach ustępują miejsca 40 000 jeńców wojennych z Francji. Prawie epizodem było przybycie po kapitulacji armii włoskiej 16 000 jeńców tej narodowości. Po krótkim pobycie zostali rozdzieleni i rozesłani do innych obozów jenieckich. Pod koniec działań wojennych do Luckenwalde przeniesiono jeńców amerykańskich, rumuńskich, i ponownie angielskich i polskich. Wśród Polaków znaleźli się również żołnierze Armii Krajowej, uczestnicy Powstania Warszawskiego. Francuzi obok przybyłych pod koniec 1941 roku tysięcy rosyjskich jeńców stanowią do zakończenia wojny największą grupę narodowościową. W sumie przez Stalag III A Luckenwade przeszło ponad 200 000 jeńców wojennych , przedstawicieli dziesięciu narodowości. Obóz był największym w w okręgu Brandenburg – Beriln i jednym z największych na terenie Rzeszy Niemieckiej. W obozie głównym przebywało przeciętnie 6 000 do 8 000 tysięcy jeńców, tysiące innych pracowało przymusowo w ponad 1 000 komandach pracy. W przeciwieństwie do jeńców koalicji zachodniej, najgorzej traktowani w obozie i komandach pracy byli pozbawieni ochrony międzynarodowych konwencji jeńcy rosyjscy. Też ponieśli największe straty, tylko zimą 1941/42 w czasie oponującej epidemii tyfusu zmarło około 2 500 jeńców rosyjskich. Grzebani byli anonimowo w masowych grobach. Najczęściej odnotowanymi przyczynami śmierci wśród jeńców nie rosyjskich były infekcje i gruźlica, wypadki przy pracy, samobójstwa i „zastrzelony w czasie ucieczki”. Grzebani byli z honorami wojskowymi i spoczęli w pojedynczych grobach. Na początku 1945 roku gdy Armia Czerwona zagrażała terenom położonym na prawym brzegu odry, w marszu ewakuacyjnym do Luckenwalde docierają tysiąca jeńców wojennych Stalagu III B Fürstenberg, co spowodowało pogorszenie i tak już złych warunków zaopatrzenia i przede wszystkim medycznych i sanitarnych co spowodowało zwiększenie ofiar śmiertelnych zwłaszcza wśród jeńców rosyjskich. W ostatnich tygodniach działań wojennych na tamtym terenie w obozie wyznaczony zostaje dowódca obrony obozu, an szczęście nie doszło do tragedii, na wieść o zbliżaniu się Armii Czerwonej załoga wartownicza na czele z kadrą oficerską opuszcza obóz. 22 kwietnia 1945 roku Stalag III A Luckenwalde zostaje wyzwolony przez Rosjan.

Na cmentarzu przy obozowym w kwaterach „narodowościowych” ostatnie miejsce spoczynku znalazło koło 5 000 w większości rosyjskich jeńców wojennych. Po zakończeniu działań wojennych komisje rządowe Francji i Wielkiej Brytanii ekshumuję i przenoszą do ziemi ojczystej zmarłych w Luckenwalde swoich obywateli. W 1992 roku rząd włoski powołuje komisję która ekshumuje i przenośi 215 grobów zmarłych włoskich internowanych żołnierzy do Włoch. W części jugosłowiańskiej zaopatrzonej w kilkanaście kamieni nagrobnych i płyt informujących o losie jeńców jugosłowiańskich spoczywają bez oznakowania grobów polscy jeńcy wojenni.

Ostatnie miejsce spoczynku znaleźli tutaj uczestnicy Powstania Warszawskiego:

Kadler/Kudler Franciszek kpr. Armii Krajowej nr legitymacji 115003. Urodzony 12.08.1894 w Wyrążębach. Uczestnik Powstania Warszawskiego, od 20.09.1944 roku Warszawski Korpus Armii Krajowej. 28. Dywizja Piechoty Armii Krajowej im. Stefana Okrzei, 15 .Pułk piechoty Armii Krajowej „Wilków”. Jeniec wojenny nr 104 722 wywieziony 07.11.1944 roku ze Stalagu VIII B Lamsdorf (Łambinowice) do Stalagu III A Lückenwalde gdzie zginął - zmarł 03.05.1945 roku.

Kucharski Tadeusz st. strz. ps. „Malarczyk” nr legitymacji Armii Krajowej 15403, urodzony 28.10.1925 roku w Warszawie (data urodzenia na liście cmentarnej 21.10.1925). W Powstaniu: Armia Krajowa batalion „Kiliński”, 1. kompania „Wigry”, pluton 162. Od 17 sierpnia 1944 roku zgrupowanie „Hal” kompania szturmowa I pluton. Uczestnik walk w Śródmieściu Północ. Jeniec wojenny nr 104 689 Stalag IIIA, gdzie zginął - zmarł 24.11.1944 roku (data śmierci na liście cmentarnej 05.04.1945).

Oba groby podobnie jak pozostałe groby polskich jeńców wojennych pochowanych na tym cmentarzu Stalag III A Luckenwalde nie są oznaczone i nie posiadają tablic lub kamieni nagrobnych.

Po kilkudziesięciu latach, po zjednoczeniu Niemiec były Stalag III A i cmentarz przy obozowy doczekał się „przypomnienia”, pierwotnie urzędowego w ramach niemieckich przepisów o ochronie grobów wojennych, i następnie przez społeczeństwo i władze miasta Luckenwalde. Powstaje inicjatywa społeczna pod nazwą Luckewalder Heimatfreude e.V która stawia sobie za zadanie uporządkowania dokumentacji i utworzenia na pozostałościach cmentarza przy obozowego miejsca pamięci. We wrześniu 2009 roku następuje uroczyste przekazanie upamiętnienia, równocześnie powstaje w muzeum miejskim ekspozycja i archiwum przedstawiająca historię Stalagu i pobytu jeńców wojennych w Luckenwalde.

Tekst w języku niemieckim z płyty położonej centralnie w miejscu upamiętnienia.

ERINNERUNG

In memoriam der hier verstorbenen Kriegsgefangenen Zwangsarbeiter und Militärinternirten aus den Ländern
AUSTRALIEN BELGIEN ESTLAND FRANKREICH GROSSBRITANNIEN ITALIEN IRLAND JUGOSLAWIEN KANADA LETLAND NIEDERLANDE POLEN RUMÄNIEN SOWIETUNION TSCHECHSLOWAKAI UNGARN USA.
Dze Bürger Luckenwaldesgedenken der Leben und der Leiden der Gefangenen des STALAG III A

MANUNG


Pamięć

Pamięci zmarłych tutaj jeńców wojennych robotników przymusowych i internowanych z krajów:
Australii Belgii Estonii Francji Wielkiej Brytanii Włoch Irlandii Jugosławii Kanady Litwy Holandii Polski Rumunii Związku Radzieckiego Czechosłowacji Węgier USA
Mieszkańcy Luckenwalde upamiętniają życie i cierpienie jeńców Stalagu III A

Ostrzeżenie




Maj 1999 - Kwiecień 2014



Dane osobowe i informacje pochodzą z:

  • Muzeum Powstania Warszawskiego (Archiv)
  • Muzeum miasta Luckenwalde - Stadt Luckenwalde Heimat Muzeum


Powstanie Warszawskie | do góry