Powstanie Warszawskie

Hamburg – Harburg



: Kwatera żołnierzy Powstania Warszawskiego

Cmentarz przy Bremer Straße, w północnej części cmentarza z wejściem od Geerentalweg znajduje się wyodrębniona kwatera jeńców wojennych, żołnierzy Powstania Warszawskiego. Polegli ponieważ nazistowskie Niemcy nie dotrzymały podpisanych 3 października 1944 roku warunków kapitulacji zmuszając jeńców wojennych do pracy na rzecz wrogiej gospodarki wojennej. Polegli na wskutek łamania przez Niemcy Konwencji Genewskiej zabraniając jeńcom wojennym i robotnikom przymusowym korzystania ze schronów przeciwlotniczych w czasie bombardowania. Płytę nagrobną ufundowali Polacy zrzeszeni po wojnie w Stowarzyszeniu Polskich Kombatantów. Kwatera poległych powstańców jest miejscem pamięci wybuchu Powstania Warszawskiego. Miejscem składania wieńców przez organizacje polonijne z terenu Hamburga i przedstawicieli Konsulatu Generalnego Rzeczpospolitej Polskiej w Hamburgu, przedstawicieli Volksbund Deutsche Kriegsgräberfürsorge eV. V. Jest też miejscem odwiedzanym przez Polaków zamieszkałych na tym terenie w święto zmarłych. Miejsce to, w przeciwieństwie do innych ok. 400 grobów żołnierzy Powstania rozrzuconych po całych Niemczech nie zostało zapomniane.

1 sierpnia 2009 roku została uroczyście odsłonięta tablica informacyjna, ustawiona na skraju kwatery. Tablica informacyjna w języku polskim i niemieckim powstała w ramach projektu uczniów szkoły zintegrowanej (Gesamtschule) w Harburgu, we współpracy z Voksbund Deutsche Kriegsgräberfürsorge e.V. Landesverband Hamburg i zarządu cmentarza. Autorami tekstu są: Linus Best, Justus Dienstbier i Arian Mus. Uczniowie których zainteresował zaproponowany przez Volksbund Deutsche Kriegsgräberfürsorge eV. Landesverband Hamburg projekt historyczny, rozszerzenia i uzupełnienia wiedzy o grobach żołnierskich na miejscowym cmentarzu. W czasie gromadzenia i opracowywania materiałów do projektu stwierdzili jak mało znany w ich otoczeniu jest temat Powstanie Warszawskie. Temat powszechnie znany w Polsce, w Niemczech często mylony z Powstanien w warszawskim Gettcie 1943 roku, znanego z programów szkolnych i ogólnej wiedzy o zagładzie Żydów (Holocaust) w czasie II Wojny Światowej. W ramach porjektu odwiedzili Warszawę i Muzemu Powstania Warszawskiego, dzisiaj wiedzą o Powstaniu Warszawskim i dlczego na miejscowym cmentarzu spoczywają młodzi Polacy.

: Tablica informacyjna

Tekst w języku polskim na tablicy informacyjnej:

Powstanie Warszawskie

NAPAŚĆ NIEMIEC NA POLSKĘ

1 września 1939 r. Nazistowskie Niemcy rozpętały – wbrew wszelkim zasadom prawa międzynarodowego – wojnę z Polską. Rzesza Niemiecka wznieciła wojnę, która niosła spustoszenie i zagładę, a jej celem było – według rozkazu Adolfa Hitlera z 1939 r. - „całkowite zniszczenie Polski“.

Przed rozpoczęciem działań wojennych zawarty został „niemiecko–sowiecki pakt o nieagresji“, w którym zadecydowano o podziale Polski.

6 października 1939 r. ostatni polscy żołnierze musieli zaprzestać dalszej nierównej walki.

Okupacja niemiecka stała pod znakiem nazistowskiej polityki eksterminacji i reżimu. Wymordowano ok. 6 milionów obywateli polskich z tego ok. 3 milionów polskich żydów. Prawie 2,5 miliona Polek i Polaków zostało wywiezionych na roboty przymusowe do Trzeciej Rzeszy. W 1939 r. Polska liczyła ok. 35 milionów mieszkańców, a w 1946 r. Pozostało ich 23,9 miliona.

WALKA I ZAGŁADA WARSZAWY

1 sierpnia 1944 r. o godzinie 17.00 wybuchło pod dowództwem Armii Krajowej (siły Zbrojne Polskiego Państwa Podziemnego) Powstanie Warszawskie. Armia Czerwona stała już pod Warszawą. Około 50 tysięcy Polek i Polaków walczyło przez 63 dni o wolność,Walka ta początkowo była zwycięska: udało się przejąć połowę terenu miasta położonego na lewym brzegu Wisły. Jednak obiektów strategicznych, takich jak lotniska czy przyczółki mostowe, nie udało się zająć.

Reakcja okupanta była straszliwa: każda napotkana na ulicy osoba – wszystko jedno czy powstaniec, czy osoba cywil – była rozstrzeliwana. W powstaniu poległo ok. 18 tysięcy żołnierzy Armii Krajowej. 25 tysięcy zostało rannych. Ponad 150 tysięcy osób ludności cywilnej zostało zamordowanych.

Ruchu oporu nie udało się stłumić nawet po upływie kilku tygodni i 1 października doszło do zawieszenia broni. 3 października Armia Krajowa podpisała akt kapitulacji.

Wehrmacht obiecał, że nie zastosuje represji wobec ludności cywilnej i że żołnierzy ruchu oporu potraktuje zgodnie z Konwencję Genewską. To nie zostało jednak dotrzymane. Prawie pół miliona mieszkańców Warszawy trafiło do niewoli. Ponad 60 tysięcy Polek i Polaków wywieziono do obozów koncentracyjnych. Okupanci niemieccy systematycznie wyburzyli około 84 procent zabudowy Warszawy.

PAMIĘCI OFIAR WOJNY

W tym miejscu spoczywa 17 żołnierzy Armii Krajowej. Po upadku Powstania Warszawskiego wywieziono ich do Północnych Niemiec , gdzie musieli wykonywać pracę przymusową. Ponieśli śmierć 22 marca 1945 r. Podczas bombardowania Wilhelmsburga przez samoloty alianckie, gdyż zabroniono im korzystać ze schronienia w bunkrach przeciwlotniczych.

: Płyta z nazwiskami poległych

Tekst na płycie nagrobnej:

ŻOŁNIERZOM ARMII KRAJOWEJ PLEGŁYM SMIERCIĄ TRAGICZNĄ DN. 22-III-1945 KOLEDZY

Na postumencie płyty

CZEŚĆ ICH PAMIĘCI!

Nazwiska poległych w porządku alfabetycznym

Bagiński Stanisław, pseudonim „Mały“ kpr. * 07.05.1915 Warszawa. W konspiracji: Warszawski Okręg Armii Krajowej, V Obwód (Mokotów”, 4 rejon. 1 kompania. W powstaniu: Komenda Główna Armii Krajowej pułk „Baszta”, batalion „Olza”, kompania O-2 ppor. „Misiewicza”. Uczestnik walk na Mokotowie. Nr. jeniecki 221 286 Kommando pracy przymusowej Hamburg Veddel. Poległ 22.03.1945 Hamburg - Wilhelmsburg

Butkiewicz Stanisław, pseudonim „Antoni“ ogniomistrz pchor. *05.01.1913. Przed Powstaniem mieszkał Warszawa ulica Filona 18. W powstaniu: Komenda Główna Armii Krajowej, Zgrupowanie pułku „Baszta“, batalion „Karpaty” kompania K-4. (łączność). Uczestnik walk na Mokotowie.Nr. jeniecki 220 981 Kommando pracy przymusowej Hamburg Veddel. Poległ 22.03.1945 Hamburg - Wilhelmsburg

Figiel Stanisław Andrzej, strz. psedonim „Wiesiek” syn Władysława i Anieli * 10.01.1929 r. Warszawa. W konspiracji: Warszawski Okręg Armii Krajowej IV Obwód „Grzymała” (Ochota). Warszawski Okręg Armii Krajowej V Obwód batalion „Ryś” (Mokotów). Uczestnik walk w Powstaniu Warszawskim: Ochota, Las Chojnowski i Kabacki, Wilanów, Sadyba następnie Mokotów. Numer jeniecki 221471. Kommando pracy przymusowej Hamburg Veddel. Poległ 22.03.1945 Hamburg - Wilhelmsburg.

Karczewski Andrzej, pseudonim „Jelonek“ strz. syn Zdzisław i Ireny * 22.07.1929 Warszawa. W konspiracji: Legitymacja AK nr. 113338/Albin. W powstaniu: Kompania placu, Śródmieście Połódnie, kompania dyspozycyjna. Nr. jeniecki 223 379 Kommando pracy przymusowej Hamburg Veddel. Poległ 22.03.1945 Hamburg - Wilhelmsburg

Koller/Kohler Zbigniew. pseudonim „Piast“ kpr. pchor. * 19.09.1925. W konspiracji: Warszawski Okręg Armii Krajowej V Obwód (Mokotów) „Odwet” („Odwet II”). W powstaniu: Armia Krajowa, I Obwód Śródmieście, Golski, 4 kompania „Odwet“. Uczestnik walk Kolonia Staszica, Pole Mokotowskie, Śródmieście Południe. Nr. jeniecki 222 584 Kommando pracy przymusowej Hamburg Veddel. Poległ 22.03.1945 Hamburg-Wilhelmsburg. (Na cmentarnej liście pochowanych i liście imiennej Muzeum Powstania Warszawskiego prawidłowe brzmienie nazwiska Köhler)

Kuczyński Władysław, pseudonim „Włodek“ kpr. pchor. * 09.02.1920 Warszawa. W konspiracji: Warszawski Okręg Armii Krajowej VI Obwód (Praga), 1 rejon. W powstaniu: Warszawski Okręg Armii Krajowej Mokotów-Oaza 1 kompania porucznika „Leguna”. Uczestnik walk Na Sadybie i Mokotowie. Nr jeniecki 221 518 Kommando pracy przymusowej Hamburg Veddel. Poległ 22.03.1945 Hamburg-Wilhelmsburg

Łyszkowski (Marian?), st. sierż.Nr. jeńca 222146 (?), Kommando pracy przymusowej Hamburg Veddel. Poległ 22.03.1945 Hamburg-Wilhelmsburg

???Mentlak Edward, strz. Uczestnik Powstania. Nr. jeńca 222981 Kommando pracy przymusowej Hamburg Veddel. Poległ 22.03.1945 Hamburg-Wilhelmsburg.

Olczyk Czesław, pseudonim „Czarny“ kpr. * ok. 1920. Przed Powstaniem mieszkał: Warszawa ul Fabryczna 24. W powstaniu: Kryska 1, kompania II pluton. Uczestnik walk na Górnym Czerniakowie. Ranny 13.09.1944 r. Na ulicy Solec. Stalag X B Sandbostel, nr. jeniecki 221 222 Kommando pracy przymusowej Hamburg Veddel. Poległ 22.03.1045 Hamburg-Wilhelmsburg.

Piechocki Zbigniew, kpr. pseudonim „Zbyszek”, * 22.02.1915 Lwów. Uczestnik wojny obronnej 1939 roku (jednostka pancerna). W konspiracji: Komenda Główna Armii Krajowej, pułk „Baszta”, batalion „Karpaty”. Uczestnik walk na Mokotowie. Stalag X B Sandboetel, nr jeńca 222939, Kommando pracy przymusowej Hamburg Veddel. Poległ 22.03.1945 Hamburg-Wilhelmsburg 


: kpr. Zbigniew Piechocki „Zbyszek”

Urodzony 22.02.1915 roku we Lwowie. Był żołnierzem Wojska Polskiego, brał udział w kampanii wrześniowej w jednej z jednostek pancernych. W czasie okupacji mieszkał w Warszawie przy Puławskiej 35. W konspiracji żołnierz Armii Krajowej. Od początku Powstania walczył w Batalionie „Baszta” Kompania K-4 (2 Kompania pod dowództwem por. „Łazarza”). Jeniec wojenny nr. 222 939 Stalag X B Sandbostel

Informację o tragicznej śmierci kpr. Zbigniewa Piechockiego przekazał rodzinie powracający z niewoli krewny który jako jeniec wojenny pracował w tym samym Komandzie. Przekazał też zdjęcie zrobiony w dniu pogrzebu żołnierzy AK na cmentarzu w Harburgu. Rodzina na podstawie tych skromnych informacji starała się przez długi czas ustalić jego miejsce spoczynku. Polski Czerwony Krzyż i inne instytucje nie były w stanie udzielić jakichkolwiek informacji. Nastały w PRL „czasy” gdy posiadanie w rodzinie byłego, choćby nieżyjącego już „Akowca” stawało się niebezpieczne. Przez ponad 60 lat w kronice rodzinnej brakowało wiedzy o jednak istniejącym grobie żołnierza. Latem 2009 roku córka kpr. Piechockiego natrafiła na informację prasową o odbytej uroczystości odsłonięcia tablicy informacyjnej w kwaterze pochowanych w Hamburgu-Harburg żołnierzy AK. Po uzyskaniu dodatkowych informacji okazało się że na tym cmentarzu spoczywa też jej ojciec. 27 września 2009 roku Pani Małgorzata Piechocka-Żak w towarzystwie męża stanęła po 64 latach nad wspólnym grobem żołnierskim. Przywitana została przez kombatantów z hamburskiego koła Stowarzyszenia Polskich Kombatantów i uczniów, autorów projektu upamiętnienia. Dowiedziała się że jej ojciec spoczywa w zadbanym i godnym miejscu, miejscu odwiedzanym nie tylko przy świątecznej okazji, przeczytała na tablicy informacyjnej potwierdzenie prawdy historycznej, że Armia Krajowa to były „siły zbrojne Polskiego Państwa Podziemnego”. Kwatera od pierwszych lat powojennych znajduje się pod opieką kombatantów upamiętniających swoich kolegów uroczyście w rocznicę wybuchu Powstania. Przez długie lata przy tej uroczystości odczytywany był „Apel poległych”, hamburskie koło kombatantów zamierza powrócić do tej tradycji.

: Pogrzeb poległych żołnierzy Armii Krajowej

Jest to jedyne znane zdjęcie wykonane w dniu pogrzebu który odbył się 28.03.1945 roku. Pomimo małego formatu (w dokumentacji powiększone) i upływu czasu, można rozpoznać postać księdza i szeregi umundurowanych, oddających ostatnią posługę kolegów. Na odwrocie zdjęcia istnieje napis o treści: „Zdjęcie przed grobami poległych 18-tu kolegów w Niemczech dnia 20.III.45. Poniżej dopisane innym kolorem atramentu: 22.III.1945 w Hamburgu” (prawidłowa data śmierci). Liczba 18-tu poległych jest najprawdopodobniej pomyłką autora tekstu na zdjęciu, istnieje udokumentowana informacja o 17-tu poległych i pochowanych w tej kwaterze.

Informacje biograficzne i zdjęcia udostępniła Pani Małgorzata Piechocka-Żak, córka kpr. Piechockiego

Sarnacki Edward, pseudonim „Sarna-Edward“ sierż. * 20.01.1911 Wilno. W konspiracji: Warszawski Okręg Armii Krajowej I Obwód (Śródmieście) „Radwan”Zgrupowanie „Golski“. W powstaniu Warszawski Okręg Armii Krajowej I Obwód (Śródmieście) „Radwan”Zgrupowanie „Golski“,Podobwód Śródmieście-Południe „Sławbor” - odcinek „Ratusz” - 3. batalion pancerny „Golski” - 3. kompania. Uczestnik walk Śródmieście Południe.Nr jeniecki 222717 Kommando pracy przymusowej Hamburg Veddel. Poległ 22.03.1945 Hamburg-Wilhelmsburg



Foto po lewej: Sierż. Edward Sarnecki, żołnierz Wojska Polskiego i Armii Krajowej, po prawej: siedzący pierwszy po lewej stronie Edward Sarnecki w grupie podoficerów 3 batalionu Pancernego, zdjęcie wykonane ok. 1937 roku.

Sierż. Edward Sarnacki, ur. 20.01.1911 w Wilnie. Rodzice Paweł i Marianna z d. Andrzejewska. Przed II wojną światową służył w 3 Batalionie Pancernym w stopniu plutonowego, brał udział w obronie Warszawy. W 1939 roku ożenił sie z Janiną Kostrzewską, mieszkali na ul.Staszica 7. W czasie okupacji działał w konspiracyjnych strukturach 3 BPanc i organizacji „Pobudka”. Na bazie kadry tego batalionu powstało VI Zgrupowanie AK „Golski” walczące w rejonie Politechniki, sierż. Sarnacki  w Powstaniu Warszawskim miał przydział do w sztabu 2 kompanii. Po Powstaniu trafił w stalagu X B w  Sandbostel Nr jeniecki 222717, Kommando pracy przymusowej Hamburg Veddel. Poległ 22.03.1945 Hamburg-Wilhelmsburg



Kopie dokumentów jeńca wojennego: Karta osobowa założona 06.11.1944 roku w Stalagu X B Sandbostel (data przyjęcia w depozyt kwoty 500 zł.), data wykreślenia ze stanu Stalagu. Po prawej: Dalsze losy jeńca odnotowane w karcie osobowej Komanda pracy, zakończonej informacją o dacie, miejscu i przyczynie śmierci.

Biografię, zdjęcie i kopie dokumentów udostępnił do publikacji kuzyn sierż. Sarnackiego Pan Sławomir Bielicki.

Sowiński Stanisław Henryk, pseudonim „Łysy“ strz. syn Ignacego i Józefy z domu Dudziczek * 15.01.1909 w Mdzewo. Przed Powstaniem mieszkał w Warszawie przy ulicy Węgierskiej 10/12. W powstaniu: Komenda Główna Armii Krajowej. Pułk „Baszta“, batalion „Bałtyk”, kompania B-3 pluton II. Uczestnik walk na Mokotowie. Nr. jeniecki 221 549 Kommando pracy przymusowej Hamburg Veddel. Poległ 22.03.1945 Hamburg-Wilhelmsburg

Stępień Jerzy Julian, pseudonim „Bicz“ strz./kpr. * 24.04.1923 Łódź. W powstaniu: Komenda Główna Armii Krajowej, pułk „Baszta“, batalion „Karpaty” kompania K-4. Uczestnik walk na Mokotowie. Nr. jeniecki 220 589 Kommando pracy przymusowej Hamburg Veddel. Poległ 22.03.1945 Hamburg-Wilhelmsburg (w dokumentacji cmentarnej fałszywie zapisane nazwisko Stepion, z dopisanym odręcznie imieniem Julian i datą urodzenia 26.01.1925 Lodz)

Sztolcman Janusz, strz. ps. „Zbyszek” * 01.04.1923 Warszawa. Przed Powstaniem mieszkał Warszawa ulica Koszykowa 30/41. W Powstaniu: Warszawski Okręg Armii Krajowej V Obwód (Mokotów). Batalion „Ryś”, kompania „Gustaw”. Uczestnik walk na Sadybie i Mokotowie. Nr jeńca 220884 Komando pracy przymusowej Hamburg Veddel. Poległ 22.03.1945 Hamburg-Wilhelmsburg

Waren, kpr. Komando pracy przymusowej Hamburg Veddel. Poległ 22.03.1945 Hamburg-Wilhelmsburg.

Włodarczyk, kpr. Komando pracy przymusowej Hamburg Veddel. Poległ 22.03.1945 Hamburg-Wilhelmsburg

Zdanowski, sierż. Pchor. Komando pracy przymusowej Hamburg Veddel. Poległ 22.03.1945 Hamburg-Wilhelmsburg

Byli jeńcami wojennymi w Stalagu X B Sandbostel, wszyscy zostali odnotowani w dokumentacji cmentarnej jako cywilni robotnicy przymusowi.



Szkic cmentarza z zaznaczonymi kwaterami ofiar wojen.

Kolor zielony, kwatera żołnierzy Powstania Warszawskiego

Poza tą kwaterą istnieją jeszcze 3 inne, w których spoczywają ofiary wojny:
Kolor czerwony, obcokrajowcy cywilne ofiary pracy przymusowej
Kolor żółty, ofiary bombardowań
Kolor ciemnozielony, żołnierze niemieccy polegli w czasie I i II wojny światowej
Kolor niebieski, kaplica cmentarna

Listopad 2009






1 sierpień 2011. Wyraz pamięci i hołdu w rocznicę wybuch Powstania Warszawskiego, sztandary Polskiej Misji Katolickej i Stowarzyszenia Polskich Kombatantów w Hamburgu. W uroczystości uczestniczył przedstawiciel Konsulatu Generalnego w Hamburgu. Zabrzmiała grana na trąbce melodia „Śpij kolego w ciemnym grobie, niech się Polska przyśni tobie”

Po długo trwałych staraniach o wprowadzenia „korekty historycznej min. na tablicy informacyjnej tej kwatery dotyczącej daty podpisania Układu Kapitulacji Powstania Warszawskiego, Pani Halina Merhofer-Wójcik z Działu Interwencji Historycznej przy SPK Hamburg otrzymała pismo z Rady Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa w którym Rada zajęła jednoznaczne stanowisko:

„Kwerenda zródłowa materiałów polskich i niemieckich pozwala na jednoznaczne rozstrzygnięcie iż podpisanie Układu Kapitulacji Powstania Warszawskiego miało miejsce 2 pazdziernika 1944 roku”

Pismo datowane 22 .08.2011 w imieniu Rady podpisał jej Sekretarz Generalny dr Andrzej Kunert

Sierpień 2011


Dane osobowe pochodzą z:

  • Muzeum Powstania Warszawskiego w Warszawie
  • Wielka Ilustrowany Encyklopedia Powstania Warszawskiego
  • Lista imienna ofiar wojny pochowanych na cmentarzu w Hamburgu Harburg.



Powstanie Warszawskie | do góry