Jeńcy wojenni | Brandenburgia

Stalag III B Fürstenberg/Oder - Brandenburg - Brandenburg



: Kwatera wojenna na cmentarzu miejskim w Eisenhüttenstadt/Fürstenberg

Stalag III B powstał na bazie istniejącego od 6 sierpnia (?!) 1939 roku obozu przejściowego, Durchgangslager (Dulag D in Amtitz dzisiaj Gębice koło Gubina). 6 grudnia 1939 roku przeniesionyy jako drugi obóz jeniecki do IIIOkręguu Obronnego Brandenburg do Fürstenbergu nad Odrą. Pierwszymi jeńcami wojennymi, 2 miesiące po rozpoczęciu napaścią na Polskę II wojny światowej byli wzięci do niewoli polscy żołnierze Kampanii Wrześniowej. Do połowy 1940 roku dla przewidzianych 10 000 jeńców powstaje przy morderczej pracy polskich jeńców obóz składający się z 40 drewnianych baraków. Podzielony ogrodzeniami z kolczastego drutu na części przeznaczone dla przybywających w miarę kolejnych napaści III Rzeszy jeńców krajów europejskich, poza Polakami z Czechosłowacji, Francji, Holandii, Belgii, Jugosławii ,Rosji, Włoch i żołnierzy armii USA walczących w koalicji antyhitlerowskiej. Odnotowano również małą grupę jeńców z Wielkiej Brytanii i Rumunii.
Stalag III B jak i pozostałe w III Rzeszy Stalagi, obozy dla żołnierzy i podoficerów przewidziany był na krótki pobyt, po rejestracji jeńcy jako tania siła robocza rozsyłani byli do komand pracy (Arbeiskomando) nowo powstających lub filii w przemyśle zbrojeniowym (np. firmy: Degussa, Rheinmetall-Borsig, Märkische Elektrizitätswerke MEW, na rzecz miast, gmin, rolnictwa na terenie Brandenburgii. W szczytowym okresie przybywania jeńców do Stalagu w komandach pracowało około 30 000 jeńców. Do momentu ewakuacji w styczniu 1945 roku przez obóz „przeszło” 100 000 jeńców.
Traktowani w zależności od pochodzenia i narodowości, zmuszani do ciężkiej pracy przy powszechnie w oborach jenieckich nie wystarczającym wyżywieniu i słabej opiece medycznej chorowali i też umierali. Najgorzej traktowani Rosjanie pozbawieni przynajmniej teoretycznej ochrony podpisywanych przez Niemcy konwencji i umów międzynarodowych stanowili grupę narodowościową o największej ilości ofiar śmiertelnych. Ponad 4 000 zmarłych Rosjan grzebanych początkowo a cmentarzu miejskim a następnie bezimiennie w masowych grobach zostało w 1951 roku ekshumowanych i uroczyście ponownie pogrzebanych w centrum nowo powstałego okręgu przemysłowego i miasta Eisenhüttenstadt (Fürstenberg jest jedną z dzielnic). Na tzn. „Cmentarzu Rosyjskich Bohaterówietischer Heldenfriedhof) na placu Przyjaźni Niemiecko-Rosyjskiej („Platz der Deutsch-Sowietischen Freudschaft”) dzisiaj „Plac Pamięci” (Platz des Gedenkens).


W przeciwieństwie do „urzędowo” i uroczyście w byłej NRD pamiętanych grobach rosyjskich i bohaterów ruchu antyfaszystowskiego groby jeńców koalicji zachodniej na cmentarz ewangelickim przy Kastanienstrasse w Eisenhüttenstadt-Fürstenberg/Oder popadały w zapomnienie i zaniedbanie. Z 1966 roku pochodzi umieszczony na skraju prostokątnie oznaczonej kwaterze wojennej kamień upamiętniający 101 ofiar II wojny światowej, jeńców Stalagu III B i zmarłych w Fürstenberg/Oder robotników przymusowych.
Na odrestaurowanym w 2004 roku kamieniu upamiętniającym i posiadającym po obu stronach tablicach , pod łacińskim „Expressis verbis” znajduje się tekst w języku niemieckim:

Frieden den hier ruhenden Kriegsgefangenen
Pokój spoczywającym tutaj jeńcom wojennym

i dalej: 9 Francuzów, 4 Serbów, 2 Jugosłowian, 2 Czechów, 1 obywatela Wielkiej Brytanii. Tablica po prawej: 38 Włochów, 1 Holendra i 2 osoby o nieznanej narodowości. Tablica po lewej: 42 Polaków, 1 Chińczyk, 4 obywateli USA.

Na prawo od upamiętnia umieszczony został przez włoski urząd opieki nad grobami wojennymi dodatkowy kamień upamiętniający śmierć jeńców włoskich.

Latem 1940 roku, po ukończeniu budowy baraków i innych towarzyszących budowli i urządzeń pierwsza grupa polskich jeńców wojennych zostaje pozbawiona statusu jeńców wojennych i przekazana do dyspozycji urzędu pracy jako robotnicy przymusowi z zakazem opuszczania terenu pobytu. W czasie kilkumiesięcznego pobytu i ciężkiej pracy w Stalagu III B zmarł 1 polski jeniec wojenny:

Zimny Władysław strzelec 96 pułku piechoty, urodzony 02.04.1912 zmarł 15.05.1940 roku w Stalagu III B.

Zmarł jako pierwszy jeniec wojenny Stalagu III B, pochowany 17 lub 18 mają (istnieją dwie odrębne informacje) we wcześniej przygotowanej na taki cel kwaterze o numerze I, grób nr1 rząd nr1. 28 letni jeniec pracujący zgodnie ze swoim zawodem jako cieśla kilka dni wcześniej został przyjęty jako chory do niewykończonego, ale już funkcjonującegoo jako „Krankenrevier” barak chorych. W świadectwie zgonu podano przyczynę, „Herzmuskeleltartung” i „Bauchwassersucht”, co wskazuje na wykonywanie ciężkiej wielogodzinnej, prowadzącej do wycieńczenia organizmu pracy przy nie wystarczaj ilości wypoczynku i wyżywienia.

Prawdopodobnie polscy jeńcy wojenni pozbawieni statusu jenieckiego przebywali jednak minimum do lutego 1942 roku jako robotnicy przymusowi na terenie stalagu, jeżeli umierali w tym czasie byli grzebani w różnych, dzisiaj już nie do ustalenia miejscach na cmentarzu.
Oficjalnie jako jeńcy wojenni zostało pochowanych tylko 2 Polaków w/w Władysław Zimny, na kamieniu upamiętniającym jako pierwsze nazwisko. Drugim oficjalnie uznanym jeńcem wojennym pochowanym w kwaterze II jest żołnierz Armii Krajowej Bolesław Pawlikowski Stalag III B Fürstenberg/Oder przybyły przybyły 4 grudnia 1944 roku z transportem 200 jeńców z Powstania Warszawskiego.

Nie jest wykluczone że lista zmarłych Polaków w Stalagu III B nie jest kompletna, w: „Księga pochowanych żołnierzy polskich poległych w II wojnie światowej” Tom V Polscy jeńcy wojenni i internowani, wydanie Pruszków 1996 znajduje się informacja:

Frejbrun Jakub marynarz, urodzony 06.02.1909 zmarł 03.06.1942 roku w Stalagu III B.

Informacja nie zawiera miejsca pochówku, jest prawdopodobne że zmarł i został pochowany pracując w komandzie-filii poza obozem macierzystym w miejscowości znajdującym się po 8 maja 1945 roku na terenie Polski zachodniej.

Alfabetyczna lista imienna polskich ofiar II wojny światowej pochowanych na cmentarzu w Eisenhüttenstadt–Fürstenberg:

Z zachowaniem oryginalnej pisowni występującej również na tablicy upamiętniającej.

Alexsandrowicz Anton| Aszer Itzeck | Auerbach Moses | Biedzisk Joseph | Bcybok Juda | Bednarski Wladyslaw| Brzezinski Jtzek | Frankenstein David | Grzyborski Abram | Janupich Leokadia | Kalonski Laib |Kroy Abram| Krysiak Anton| Lamus Herz | Majkowski Roman | Mierzwicki Kasimierz | Mochniki Aron | Modrzemak Franz | Neuhaus Wolf | Moszkowitsch Schlama | Nowacki Wladyslaw | Nowatkowski Josef | Olosewski Wladyslaw | Opieszynski Abram | Ostrowski Joel | Pawlikowski Boleslaw | Piekniewski Josef | Pujan Jan | Rzepka Szaja | Safrian Stanislaus | Sepaniak Anton | Straszynski Henryk | Stepniak Franussek| Szpigel Henoch | Turmaicski Wladyslaw | Saski Mordka | Virpomniak Anton | Wyszogroski Mordka | Weiselfisch Josef | Zempolinski Baruch | Zimny Władysław | Żelasko Michał

W wyniku zbliżającego się frontu wschodniego w lutym 1945 roku roku dowództwo Wehrmachtu postanawia stopniowo ewakuować jeńców w kierunku mniej zagrożonych wyzwoleniem Stalagów na terenie Brandenburgii, w pierwszej kolejności do Stalagu III A Luckenwalde i do Szczecina.
28 kwietnia 1945 roku na teren byłego Stalagu III B wkraczają oddziały Armii Czerwonej, powstaje przejściowy obóz dla niemieckich żołnierzy byłego Wehrmachtu. W 1947 roku zabudowania obozowe zostają rozebrane aby uzyskać materiały budowlane przez okolicznych mieszkańców. Po byłym obozie pozostają fragmenty fundamentów barakowych, w 1961 roku nazwa miejscowości Fürstenberg znika z mapy DDR wchłonięta przez nowo powstałe miasto przemysłowe Eisenhüttenstadt.
Po zjednoczeniu Niemiec bardzo powoli ale wraca pamięć o zachowanym tylko we fragmentach fundamentów Stalagu III B. Ministerstwo Nauki i Kultury kraju związkowego Brandenburg finansuje prace badawcze w wyniku czego powstaje wspólna praca na temat jeńców wojennych we wschodniej części Brandenburgii w latach 1939-1945. Równocześnie przygotowana i otwarta w 2003 roku wystawa przedstawiająca historię Stalagu i losy jeńców wojennych. Po zakończeniu wystawy ekspozycja została umieszczona jako stały element w miejskim muzeum Eisenhüttenstadt.


Wrzesień 2003 - Wrzesień 2014



Dane osobowe i informacje pochodzą z:

  • Rada Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa w Warszawie
  • Muzeum miasta Eisenhüttenstadt - Städtisches Museum Eisenhüttenstadt
  • Niederlausitzer Gesellschaft für Geschichte und Landeskunde e.V
  • Niederlausitzer Studien Heft 39 str. 5-34




Jeńcy wojenni | Brandenburgia