Powstanie Warszawskie

Stalag III B Fürstenberg/Oder - Brandenburgia - Brandengrug



: Kwatera wojenna na cmentarzu miejskim w Eisenhüttenstadt/Fürstenberg

Stalag III B powstał na bazie istniejącego od 6 sierpnia (?!) 1939 roku obozu przejściowego, Durchgangslager (Dulag D in Amtitz dzisiaj Gębice koło Gubina). 6 grudnia 1939 roku przeniesionyy jako drugi obóz jeniecki do IIIOkręguu Obronnego Brandenburg do Fürstenbergu nad Odrą. Pierwszymi jeńcami wojennymi, 2 miesiące po rozpoczęciu napaścią na Polskę II wojny światowej byli wzięci do niewoli polscy żołnierze Kampanii Wrześniowej. Do połowy 1940 roku dla przewidzianych 10 000 jeńców powstaje przy morderczej pracy polskich jeńców obóz składający się z 40 drewnianych baraków. Podzielony ogrodzeniami z kolczastego drutu na części przeznaczone dla przybywających w miarę kolejnych napaści III Rzeszy jeńców krajów europejskich, poza Polakami z Czechosłowacji, Francji, Holandii, Belgii, Jugosławii, Rosji, Włoch i żołnierzy armii USA walczących w koalicji antyhitlerowskiej. Odnotowano również małą grupę jeńców z Wielkiej Brytanii i Rumunii.
Stalag III B jak i pozostałe w III Rzeszy Stalagi, obozy dla żołnierzy i podoficerów przewidziany był na krótki pobyt, po rejestracji jeńcy jako tania siła robocza rozsyłani byli do komand pracy (Arbeiskomando) nowo powstających lub filii w przemyśle zbrojeniowym (np. firmy: Degussa, Rheinmetall-Borsig, Märkische Elektrizitätswerke MEW, na rzecz miast, gmin, rolnictwa na terenie Brandenburgii. W szczytowym okresie przybywania jeńców do Stalagu w komandach pracowało około 30 000 jeńców. Do momentu ewakuacji w styczniu 1945 roku przez obóz „przeszło” 100 000 jeńców.
Traktowani w zależności od pochodzenia i narodowości, zmuszani do ciężkiej pracy przy powszechnie w oborach jenieckich nie wystarczającym wyżywieniu i słabej opiece medycznej chorowali i też umierali. Najgorzej traktowani Rosjanie pozbawieni przynajmniej teoretycznej ochrony podpisywanych przez Niemcy konwencji i umów międzynarodowych stanowili grupę narodowościową o największej ilości ofiar śmiertelnych. Ponad 4 000 zmarłych Rosjan grzebanych początkowo a cmentarzu miejskim a następnie bezimiennie w masowych grobach zostało w 1951 roku ekshumowanych i uroczyście ponownie pogrzebanych w centrum nowo powstałego okręgu przemysłowego i miasta Eisenhüttenstadt (Fürstenberg jest jedną z dzielnic). Na tzn. „Cmentarzu Rosyjskich Bohaterów” (Sowietischer Heldenfriedhof) na placu Przyjaźni Niemiecko-Rosyjskiej („Platz der Deutsch-Sowietischen Freudschaft”) dzisiaj „Plac Pamięci” (Platz des Gedenkens).

W przeciwieństwie do „urzędowo” i uroczyście w byłej NRD pamiętanych grobach rosyjskich i bohaterów ruchu antyfaszystowskiego groby jeńców koalicji zachodniej na cmentarz ewangelickim przy Kastanienstrasse w Eisenhüttenstadt-Fürstenberg/Oder popadały w zapomnienie i zaniedbanie. Z 1966 roku pochodzi umieszczony na skraju prostokątnie oznaczonej kwaterze wojennej kamień upamiętniający 101 ofiar II wojny światowej, jeńców Stalagu III B i zmarłych w Fürstenberg/Oder robotników przymusowych.
Na odrestaurowanym w 2004 roku kamieniu upamiętniającym i posiadającym po obu stronach tablicach , pod łacińskim „Expressis verbis” znajduje się tekst w języku niemieckim:

Frieden den hier ruhenden Kriegsgefangenen
Pokój spoczywającym tutaj jeńcom wojennym

i dalej: 9 Francuzów, 4 Serbów, 2 Jugosłowian, 2 Czechów, 1 obywatela Wielkiej Brytanii. Tablica po prawej: 38 Włochów, 1 Holendra i 2 osoby o nieznanej narodowości. Tablica po lewej: 42 Polaków, 1 Chińczyk, 4 obywateli USA.

Na prawo od upamiętnia umieszczony został przez włoski urząd opieki nad grobami wojennymi dodatkowy kamień upamiętniający śmierć jeńców włoskich.

Latem 1940 roku, po ukończeniu budowy baraków i innych towarzyszących budowli i urządzeń pierwsza grupa polskich jeńców wojennych zostaje pozbawiona statusu jeńców wojennych i przekazana do dyspozycji urzędu pracy jako robotnicy przymusowi z zakazem opuszczania terenu pobytu. W czasie kilkumiesięcznego pobytu i ciężkiej pracy w Stalagu III B zmarł 1 polski jeniec wojenny Władysław Zimny Stalag III B Fürsterberg/Oder
Prawdopodobnie polscy jeńcy wojenni pozbawieni statusu jenieckiego przebywali jednak minimum do lutego 1942 roku jako robotnicy przymusowi na terenie stalagu, jeżeli umierali w tym czasie byli grzebani w różnych, dzisiaj już nie do ustalenia miejscach na cmentarzu.
Oficjalnie od połowy 1940 roku nie odnotowano pobytu polskich jeńców wojennych. Sytuacja zmieniła się pod koniec 1944 roku , 4 grudnia ze Stalagu III A Luckenwalde przybywa transport 200 jeńców wojennych żołnierzy Armii Krajowej, uczestników Powstania Warszawskiego. Z niewyjaśnionych powodów transport skierowany pierwotnie do leżącej dalej na południowy wschód miejscowości Sorau zatrzymuje się i pozostaje w Stalagu III B. 12 stycznia 1944 roku umiera tam Bolesław Pawlikowski odnotowany na liście transportowej jako jeniec wojenny numer 318/104667, został pochowany w poszerzonej wojennej kwaterze nr. II.
Oficjalnie w kwaterze wojennej cmentarza ewangelickiego Eisenhüttenstadt-Fürstenberg ostatnie miejsce spoczynku znalazo 2 polskich jeńców wojennych (foto po prawej stronie), żołnierz Wojska Polskiego uczestnik Kampanii Wrześniowej i żołnierz Armii Krajowej uczestnik Powstania Warszawskiego:

Pawlikowski Bolesław sirż. ps. „Ponury” ur. 18.04.1897 roku w Kałuszynie. W 1916 roku wstąpił do Polskiej Organizacji Wojskowej pod pseudonimem „Remrit”'. W listopadzie 1918 wstąpił do kompanii ckm 22. pułku piechoty i brał udział w odsieczy Lwowa. W dniu 4 kwietnia 1920 roku, jako dowódca drużyny ckm w stopniu kaprala atakował wieś Szupiejki. Zdobył wieś, kilkunastu jeńców, 1 ckm i tabor z prowiantem. Uczestnik walk na Polesiu, Litwie i obrony Warszawy. 23 maja 1920 roku został odznaczony orderem Virtuti Militari V klasy.

W Konspiracji żołnierz Armii Krajowej (legitymacja AK 15977) batalion „Kiliński” 2 kompania „Szarych Szeregów”. W Powstaniu od 17 sierpnia 1944 roku w zgrupowaniu „Hal” (Obwód Wola), kompania szturmowe II pluton. Uczestnik walk Śródmieście-Północ. Po kapitulacjii Powstania, jeniec wojenny nr 104667.

Biografia na podstawie „Powstańcze Biogramy” Muzeum Powstania Warszawskiego - Archiwum.

W wyniku zbliżającego się frontu wschodniego w lutym 1945 roku roku dowództwo Wehrmachtu postanawia stopniowo ewakuować jeńców w kierunku mniej zagrożonych wyzwoleniem Stalagów na terenie Brandenburgii, w pierwszej kolejności do Stalagu III A Luckenwalde i do Szczecina.
28 kwietnia 1945 roku na teren byłego Stalagu III B wkraczają oddziały Armii Czerwonej, powstaje przejściowy obóz dla niemieckich żołnierzy byłego Wehrmachtu. W 1947 roku zabudowania obozowe zostają rozebrane aby uzyskać materiały budowlane przez okolicznych mieszkańców. Po byłym obozie pozostają fragmenty fundamentów barakowych, w 1961 roku nazwa miejscowości Fürstenberg znika z mapy DDR wchłonięta przez nowo powstałe miasto przemysłowe Eisenhüttenstadt.

Po zjednoczeniu Niemiec bardzo powoli ale wraca pamięć o zachowanym tylko we fragmentach fundamentów Stalagu III B. Ministerstwo Nauki i Kultury kraju związkowego Brandenburg finansuje prace badawcze w wyniku czego powstaje wspólna praca na temat jeńców wojennych we wschodniej części Brandenburgii w latach 1939-1945. Równocześnie przygotowana i otwarta w 2003 roku wystawa przedstawiająca historię Stalagu i losy jeńców wojennych. Po zakończeniu wystawy ekspozycja została umieszczona jako stały element w miejskim muzeum Eisenhüttenstadt.


Wrzesień 2003 - Wrzesień 2014



Dane osobowe i informacje pochodzą z:

  • Muzeum Powstania Warszawskiego (Archiv)
  • Muzeum miasta Eisenhüttenstadt - Städtisches Museum Eisenhüttenstadt
  • Niederlausitzer Gesellschaft für Geschichte und Landeskunde e.V
  • Niederlausitzer Studien Heft 39 str. 5-34


Powstanie Warszawskie | do góry