Dolna Saksonia | Jeńcy wojenni

Stalag XI B (XI C) Bergen-Belsen

Cmentarz rosyjskich jeńców wojennych Hörsten - Kriegsgefangenenfriedhof Hörsten



: Die Trauernde - Opłakująca
Tekst w języku niemieckim na cokole pomnika: Hier sind begraben 50000 sowjetische Kriegsgefangene, zu Tode gequält in deutsch-faschistischer Gefangenschaft
„Tutaj spoczywa 50 000 rosyjskich jeńców wojennych zamęczonych na śmierć w niemiecko-faszystowskiej niewoli”.

Po drugiej stronie cokołu: Ruhet in Frieden, teure Genossen – Die Erinnerung an Euch wird ewig weiterleben in den Herzen der Völker der Sovietunion.
„Spoczywajcie w pokoju drodzy towarzysze – Pamięć o Was będzie wiecznie żywa w sercach narodu Związku Radzieckiego”.

W ramach już zaawansowanych przygotowań III Rzeszy do wojny w 1935 roku na terenach Lüneburger Heide powstaje przewidziany dla jednostek pancernych poligon Bergen. Tysiące robotników w przyśpieszonym tempie buduje duże kompleksy koszarowe dla około 15 000 obsługi poligonu i żołnierzy oddziałów pancernych. Po zakończeniu prac budowlanych w 1938 roku pozostają baraki w których mieszkali robotnicy budowlani. Jeszcze przed rozpoczęciem działań wojennych 1 września 1939 roku atakiem na Polskę, pusto stojące lub wykorzystywana na magazyny baraki przy koszarach Falligbostel zostają przekształcone na obóz jeńców wojennych i otrzymuje nazwę Stalag XI B. W październiku 1939 roku przybywają do tego obozu pierwsze transporty polskich jeńców wojennych. Stalag XI B stał się z biegiem lat działań wojennych jednym z największych obozów jenieckich Wehrmachtu na terenie III Rzeszy, w szczytowym okresie istnienia obozu przebywało w nim 95 000 jeńców różnych narodowości, których wykorzystywano do pracy w ponad 2 000 komandach roboczych i budowlanych.

W 30 po budowlanych barakachh w Bergen-Belsen powstaje w czerwcu 1940 roku komando pracy Stalagu XI B Falligbostel w którym umieszczono 600 pierwszych zachodnich jeńców wojennych z Belgii i Francji. Po raz pierwszy na mapie niemieckich zbrodni wojennych pojawia się nazwa Bergen-Belsen.

W maju i czerwcu 1941 roku po powiększeniu terenu i planowanej rozbudowie w miejsce istniejącego komanda pracy powstaje samodzielny Stalag XI C (311) Bergen-Belsen oraz szpital (Lazaret) przeznaczony dla rosyjskich jeńców wojennych.
Jeńcy rosyjscy nie objęci ochroną międzynarodowej konwencji genewskiej z 1929 roku przeznaczeni zostali do zagłady pracą, pracą najcięższą przy budowie bunkrów, lotnisk wojskowych, drug i linii kolejowych.
Natychmiast po przybyciu pierwszego transportu 2 000 jeńców rosyjskich nastąpiła przeprowadzona przez Gestapo selekcja. Wśród masy tysięcy jeńców wyszukiwano żydów i funkcjonariuszy partii komunistycznej tzw. „Politruków” (oficerów politycznych). Na podstawie wydanego przez Hitlera rozporządzenia („Kommissarbefehl) w obozach jenieckich na terenie Lüneburger Heide Gestapo przy pomocy władz obozowych i donosicieli spośród jeńców rosyjskich wysłało do obozu koncentracyjnego Sachsenhausen od 3 000 do 4 000 rosyjskich oficerów, gdzie zostali straceni strzałem w tył głowy.
Na przełomie 1941/42 roku liczba rosyjskich jeńców wojennych w Stalagu XI C(311) doszła do 21 000. Zaplanowane baraki nie zostały jeszcze wybudowane, jeńcy przebywali na wolnym powietrzu lub w stawianych własnym sposobem szałasach i wykopanych „ziemiankach”, między czerwcem 1941 a kwietniem 1942 roku z głodu, zimna i epidemii zmarło 18 000 rosyjskich jeńców wojennych.

Około 900 m. w kierunku zachodnim od trenu dzisiejszego Miejsca Pamięci KZ Bergen-Belsen znajduje się cmentarz jeńców rosyjskich Hörsten (Kriegsgefangenenfriedhof Hörsten). W większości w masowych grobach pochowanych zostało tysiące rosyjskich jeńców wojennych, wg. podanej informacji na tablicy znajdującej się na cmentarzu w latach 1941- 44 w Stalagu Bergen-Belsen zmarło 30 000 – 50 000 tysięcy Rosjan. W pierwszych miesiącach istnienia obozu, jeszcze przed masowym umieraniem Rosjan dotrzymywano postanowień międzynarodowych konwencji i grzebano zmarłych w pojedynczych grobach. Również w pojedynczych grobach spoczęło 142 zmarłych w obozowym Lazarecie internowanych żołnierzy włoskich i 9 polskich jeńców wojennych, zmarłej w niewoli uczestniczki Powstania Warszawskiego Elżbiety Głazowskiej i 
8 żołnierzy Wojska Polskiego wziętych do niewoli w Kampanii Wrześniowej 1939 roku.

: Szkic na podstawie planu cmentarza z 1946 roku (Lageplan 1946) znajdującego się w: Niedersechsusches Landesarchiv
Po lewej szkic planu cmentarza 1946 roku. 1. Kwatera 8 grobów polskich jeńców wojennych 2. Położenie grobu Elżbiety Głazowskiej. 3. Pojedyncze groby rosyjskich jeńców wojennych. 4. Pojedyncze groby włoskich jeńców wojennych 5. Masowe groby rosyjskich jeńców wojennych. 6. Wejście na cmentarz z rosyjskich upamiętnieniem z 1947 roku (foto poniżej).

Po prawej powiększenie z wyeksponowaną kwatera polskich jeńców wojennych, literami A i B zaznaczone groby w których spoczywają znani z nazwiska polscy jeńcy wojenni. Pozostała numeracja jak wyżej.

Tylko 2 nazwiska z 8 Polaków pochowanych w pojedynczych grobach sę znane:

POBŁOCKI STANISŁAW Dr. med. kpt. Wojska Polskiego. Zmarł 11.01.1942 roku.

BILIK/BILNIK ROMAN Dr. med. ppor. Wjska Polskiego. Urodzony 28.01.1891. zmarł 24.01.1942 roku.

: Rektorat - Polska Misja Katolicka - Archiwum

Obaj jako jeńcy wojenni wykonywali obowiązki lekarzy w szpitalu (Lasaret) Stalagu XI C Bergen-Belsen. Obaj zmarli w czasie masowego umierania rosyjskich jeńców wojennych z powodu braku pożywienia, zimna, środków medycznych i higienicznych. Obaj prawdopodobnie podzielili los tysięcy ofiar panującej w tym okresie epidemii tyfusu.

Po zakończeniu działań wojennych na przełomie 1945-46 roku Rosyjska Misja Wojskowa doprowadza do uporządkowania i powstania upamiętnienia jeńców rosyjskich.

: Foto: Fotograf unbekannt (Fotograf nieznany). Stiftung niedersächsische Gedenkstätten
Zdjęcia powyżej przedstawiają wygląd wejścia na cmentarz w roku 1947, na pierwszym planie monument na którym znajdowała się płaskorzeźba „Opłakująca”. Brama i widoczny na zdjęciu z prawej, klomb w postaci gwiazdy.

W 1958 roku pojedyncze groby żołnierzy włoskich zostają przeniesione do kwatery włoskiej na cmentarz w Hamburgu-Öjendorf. Na cmentarzu pozostały rosyjskie i polskie groby wojenne. Aktualny wygląd cmentarz „zawdzięcza” trendowi lat 60-tych w uporządkowaniu problemu cmentarzy wojennych na których spoczywają obcokrajowcy ofiary II wojny światowej. W okresie 1964-68 cmentarz zmienia zasadniczo swój wygląd, znikają przede wszystkich pojedyncze groby, poza jednym w którym spoczywa uczestniczka Powstania Warszawskiego żołnierz Armii Krajowej, jeniec Stalagu XI C Fallingbostel filia Bergen-Belsen Elżbieta Głazowska. http://www.polskienekropolie.de/doku.php?id=pl:bergenbelsen

Zostają usunięte z obszaru wejścia na cmentarz rosyjskie elementy upamiętnienia w postaci monumentu i bramy z napisami w języku rosyjskim i angielskim. Wytyczono nowe przejścia i alejki przebiegające częściowo ponad grobami, przesunięto główne wejście. Płaskorzeźba autorstwa ukraińskiego rzeźbiarza Mykola Muchina „Trauernden” zostaje przeniesiona na skraj masowych grobów pomniejszonego o przeniesioną kwaterę jeńców włoskich cmentarza.
W 1968 roku zoztal ustawiony centralnie kamiń upamiętniający z tekstem w języku niemieckim i rosyjskim:
DEN SOWIETISCHEN SOLDATEN ZUM GEDENKENDIE, HIER WÄHREND DES ZWEITEN WETKRIEGES IN KRIEGSGEFANGENSCHAFT IN GROSSER ZAHL GRSTORBEN SIND

Ku pamięci rosyjskich żołnierzy, których dużo zmarło tutaj w czasie w drugiej wojny światowej

: Szkic na podstawie planu przekształcenia cmentarza z 1982 roku (Lageplan nach der Umgestaltung 1982) znajdującego się w: Regirungsvertretung Lüneburg
Szkic planu cmentarza po 1982 roku. 1. Jedyny pozostały grób pojedynczy w którym spoczywa Elżbieta Głazowska. 2. Nowe umiejscowienie płaskorzeźby „Opłakująca”. 3. Kamień upamiętniający ustawiony w 1968 roku. 4. Umiejscowienie tabliczek z danymi rosyjskich jeńców wojennych wykonanych przez młodzież szkolną w ramach projektu „Wir schreiben eure Namen” - „Piszemy wasze nazwiska”. 5. Masowe groby jeńców rosyjskich. 6. Od 1982 roku parking i nowo zaplanowane wejście na cmentarz.
W przeciwieństwie do zaznaczonych na planie grobów masowych brak informacji o grobach pojedynczych w tym kwatery gdzie spoczywa minimum 8 Polaków, jeńców wojennych Stalagu Bergen-Belsen. Również na tablicy usytuowanej przy wejściu na cmentarz poza informacją o rosyjskich grobach wojennych i jednym grobie Elżbiety Głazowskiej nie uwzględniono istnienia innych polskich grobów.




W 1980 roku płaskorzeźba „Trauernden” zostaje zniszczona przez nie znanych sprawców. Rok później zastępuje ją wykonana kopia, oryginał po pracach restauratorskich znajduje się w budynku Miejsca Pamięci i dokumentacji Bergen-Belsen jako część stałej ekspozycji.

Po zakończeniu działań wojennych dokumenty stalagu XI C Bergen-Belsen które znajdowały się w posiadaniu Wehrmachtu, zostały przekazane zgodnie z postanowieniem konwencji genewskiej (!) Rosjanom. Znajdowały się nie dostępne w archiwach Armii Czerwonej i służb specjalnych. Dopiero w połowie lat 90-tych, po upadku Związku Radzieckiego, dokumenty min. listy imienne pochowanych na cmentarzu Hörsten jeńców rosyjskich stały się dostępne w archiwum Ministerstwa Obrony Federacji Rosyjskiej. Ponad 50 lat groby pozostawały bezimienne. Po 67 latach od zakończenia II wojny światowej nadal bezimienne (poz dwoma), nie oznaczone, nie upamiętnione pozostają groby polskich jeńców wojennych, żołnierzy Kampanii Wrześniowej 1939 roku. Rosjanie otrzymali w 1945 roku od przedstawicieli byłego Wehrmachtu dokumentację obozową, w tym listy imienne pochowanych na cmentarzu Hörsten, można przypuszczać że również działająca na terenach okupowanych Niemiec Polska Misja Wojskowa otrzymała listy imienne pochowanych Polaków. Gdzie zakurzone „spoczywają w spokoju”, archiwum Ministerstwa Obrony Narodowej w Warszawie???




W 2007 roku AG Bergen-Belsen e.V. wspólnie z Volsbund Deutsche Kriegsgräberfürsorge e.V. (VDK) rozpoczynają edukacyjny projekt skierowany do szkół pod nazwą „Wir schreiben eure Namen” - „Piszemy wasze nazwiska”.

: 2 zdjęcia od prawej, Foto: Elke von Meding

Uczniowie wykonali z materiału do produkcji cegieł tabliczki na których wyryto pismem ręcznym otrzymane od VDK dane zmarłych rosyjskich jeńców wojennych. Po wypaleniu tabliczek, uczestnicy projektu zwiedzili cmentarz i po krótkiej uroczystej ceremonii umieścili je w przygotowanych metalowych ramach.




W 2012 roku członkowie AG Bergen-Belsen e.V. Zainteresowali się stosunkowo małą w porównaniu z ogromem pochowanych na tym cmentarzu ofiar rosyjskich, zapomnianą i pomijaną w oficjalnej informacji na cmentarzu kwaterą polskich jeńców wojennych. Po zapoznaniu się z istnieją w archiwum Miejsca Pamięci byłego obozu Bergen-Belsen nie pełną dokumentacją na temat tych grobów postanowiono upamiętnić, a przede wszystkim zwrócić uwagę odwiedzających ten cmentarz na miejsce spoczynku Polaków. Zdecydowano się na symboliczny żołnierski krzyż brzozowy z przytwierdzoną do niego tabliczką upamiętniającą.


Tekst upamiętnienia w języku polskim i niemieckim:

Zur Erinnerung an Stanislaw Poblocki, Arzt Roman Bilnik, Arzt und andere polnische Kriegsgefangene

Pamięci Dr. Stanisława Pobłockiego Dr. Romana Bilnika oraz innych niezidentyfikowanych polskich jeńców wojennych

AG Bergen-Belsen e.V.

1 listopada 2012 roku, w dniu święta zmarłych przy polskiej kwaterze wojennej odbyła się skromna uroczystość przy nowo ustawionym krzyżu na grobach polskich jeńców wojennych. Ksiądz z pobliskiej parafii Bergen w towarzystwie zebranych poświęcił krzyż i odmówił modlitwę za zmarłych. Na uroczystość została przez organizatorów zaproszona Konsulin Karolina Kowalska która złożyła wieniec w imieniu Konsulatu Generalnego Rzeczypospolitej Polskiej w Hamburgu. Zgromadzeni złożyli wiązanki kwiatów i zapalili na grobach znicze.

Bardzo spóźnione ale bardzo potrzebne upamiętnienie inicjatorzy i wykonawcy z AG Bergeb-Belsen e.V. traktują jako tymczasowe, raczej zwrócenie uwagi na jego dotychczasowy brak, mając nadzieję na zainteresowanie się odpowiedzialnych osób i instytucji w Polsce i na miejscu w Bergen-Belsen. Ta mała kwatera dotychczas zapomniana zasługuje na równi z innymi grobami tego cmentarza na uwagę w czasie innych oficjalnych uroczystości upamiętniających.

Od lat opiekę nad polskimi grobami wojennymi na tym cmentarzu sprawuje Pani Elżbieta Nikolajczyk, członkini AG Bergen-Belsen e.V.

Marzec 2013






Po kilku latach pierwsza „wysłużona” tabliczka informacyjna na grobach polskich jeńców wojennych została zamieniona na metalową wykonaną w formie żołnierskiego „nieśmiertelnika” wg. projektu Pani Elżbiety Nikolajczyk.

Hier ruhen acht polnische Kriegsgefangene
Dr. Stanisław Pobłocki, * 14.02.1890 Linia, † 11.01.1942
Dr. Roman Bilnik * 28.01.1891 Zawiercie, † 25.01.1942
und sechs Verstorbene, deren Namem nur Gott bekannt sind.

Tu spoczywa osmiu polskich jeńców wojennych
Dr. Stanisław Pobłocki * 14.02.1890 Lina, † 11.01.1942
Dr. Roman Bilnik, * 28.01.1891 Zawiercie, † 24.01.1942
Nazwiska sześciu znane tylko Bogu.

Stanisław Pobłocki kpt. Rezerwy, urodzony 14.02. 190 Linja koło Poznania. Przydział wojskowy, Wojskowy Szpital Polowy nr 504. Jeniec wojenny, lekarz w szpitalu obozowym (Kriegsgefangenen Lazarett) Stalag XI C w Bergen Belsen. gdzie zaraził się durem plamistym i zmarł 11.01.1942 r.

Roman Bilnik ppor.rez. Ur. 28.01.1891 w Zawierciu. Ojciec -Jan Matka – nazwisko panieńskie – Staino

Lekarz internista. ur. w Zawierciu. Studiował medycynę na Uniwersytecie Warszawskim, gdzie w 1922 r. uzyskał dyplom dra wszech nauk lekarskich. W 1933 r. przeniósł się do Będzina, gdzie pracował do wybuchu wojny. Mieszka w Sosnowcu. Zmobilizowany w 1939 r. z przydziałem do Krakowa (przydział wojskowy – lekarz, kadra zapasowa 5 Szpital Okręgowy), skąd wraz z oddziałem przeszedł do Rumunii. W 1940 r. Wzięty do niewoli. Jeniec wojenny od 29.04.1941 Oflag VI-E Dorsten, nr jeńca 837. Od 18.11.1941 Stalag XI-C Pracował jako lekarz w obozie jeńców rosyjskich w Bergen-Belsen, gdzie zaraził się durem plamistym i zmarł 25.01.1942 r. Akt zgonu wystawiony przez miasto Bergen Nr 15572

Źródła:

  • Polski Czerwony Krzyż
  • Muzeum Wojska Polskiego Warszawa I Wojna Światowa: ppor.sanit
  • Emilian Kocot „Lekarze Zagłębia Dąbrowskiego – wstęp do słownika biograficznego“
  • Tadeusz Kryska – Karski - „Straty korpusu oficerskiego 1939-1945. Wyd. Londyn
  • Elżbieta Nikolajczyk AG Bergen-Belsen e.V.



Sierpień 2015


Dane osobowe i informacje pochodzą z:

  • Stiftung niedersächsische Gedenkstätte
  • KZ Gedenkstätte Bergen-Belsen (Miejsce Pamięci byłego obozu koncentracyjnego Bergen-Belsen)
  • Rektorat - Polska Misja Katolicka - Archiwum
  • Volksbund Deutsche Kriegsgräberfürsorge e.V. Hannover
  • AG Bergen-Belsen e.V.




Dolna Saksonia | Jeńcy wojenni | do góry