Dolna Saksonia | Powstanie Warszawskie

Stalag XI B Filia Bergen-Belsen (XI C 311) - Dolna Saksonia - Nedersachsen





„Dzisiejsze Belsen oraz pomnik pamięci i przestrogi istnieje w zastępstwie historycznego losu ofiar. Dotyczy to synów i córek obcych narodów, dotyczy to niemieckich i zagranicznych Żydów, dotyczy to również ludu niemieckiego i nie tylko Niemców, którzy też w tej ziemi zostali zagrzebani”

Tymi słowami uczcił w 1952 roku ofiary obozu koncentracyjnego Bergen-Belsen pierwszy Prezydent Republiki Federalnej Niemiec Theodor Heuss.

Od czasu gdy wypowiedziane zostały te słowa upłynęło 60 lat, miejsce Pamięci i Dokumentacji przechodziło kilka faz rozwojowych uwarunkowanych politycznie i finansowo. Zmieniają się czasy i ludzie, nastąpiła zmiana generacji. W życie polityczne i społeczne wchodzi generacja która powinna pamiętać ale nie jest obciążona bezpośrednio winą dziadków i ojców. Zmieniają się uwarunkowania polityczne. Miejsce Pamięci i Dokumentacji Bergen-Belsen w dzisiejszej postaci jest miejscem dokumentowania, utrzymania i przekazywania wiedzy o zbrodniczej historii tego terenu, Terenu obejmującego poza obozem Bergen-Belsen cmentarze jeńców wojennych Hörsten Stalag XI C (311), Fallingbistel-Oerbke Stalag XI B, XI D (321), Wiezendorf XI D (310), istniejącego od 1945 do 1950 roku Displaced Persons Camp (obozu ewakuacyjnego). Wymienione obozy położone na Lüneburger Heide były częścią olbrzymiego systemu ponad 100 obozów jenieckich i tysięcy Komand pracy zarządzanych przez Wehrmacht. Miejsca gdzie między 1941 a 1945 r. życie straciło ponad 70 000 obywateli kilkunastu państw podbitych przez niemieckie wojska III Rzeszy. Miejsce gdzie można poznać zbrodniczą przeszłość tego miejsca w nowo powstałym budynku dokumentacji i ekspozycji wystawowej, uzyskać obszerną informację, również w języku polskim.

http://bergen-belsen.stiftung-ng.de/

Dokumentacja ta ogranicza się do skróconej chronologii istnienia obozu koncentracyjnego Bergen-Belsen, poświęcona jest pobytowi jeńców wojennych żołnierzy Powstania Warszawskiego i ludności cywilnej wywiezionej z Warszawy w czasie trwania Powstania i po jego kapitulacji.

W ramach już zaawansowanych przygotowań III Rzeszy do wojny w 1935 roku na terenach Lüneburger Heide powstaje przewidziany dla jednostek pancernych poligon Bergen. Tysiące robotników w przyśpieszonym tempie buduje duże kompleksy koszarowe dla około 15 000 obsługi poligonu i żołnierzy oddziałów pancernych. Po zakończeniu prac budowlanych w 1938 roku pozostają baraki w których mieszkali robotnicy budowlani. Jeszcze przed rozpoczęciem działań wojennych 1 września 1939 roku atakiem na Polskę, pusto stojące lub wykorzystywana na magazyny baraki przy koszarach Falligbostel zostają przekształcone na obóz jeńców wojennych i otrzymuje nazwę Stalag XI B. W październiku 1939 roku przybywają do tego obozu pierwsze transporty polskich jeńców wojennych. Stalag XI B stał się z biegiem lat działań wojennych jednym z największych obozów jenieckich Wehrmachtu na terenie III Rzeszy, w szczytowym okresie istnienia obozu przebywało w nim 95 000 jeńców różnych narodowości, których wykorzystywano do pracy w ponad 2 000 komandach roboczych i budowlanych.

W 30 po budowlanych barakachw Bergen-Belsen powstaje w czerwcu 1940 roku komando pracy Stalagu XI B Falligbostel w którym umieszczono 600 pierwszych zachodnich jeńców wojennych z Belgii i Francji. Po raz pierwszy na mapie niemieckich zbrodni wojennych pojawia się nazwa Bergen-Belsen.

W maju i czerwcu 1941 roku po powiększeniu terenu i planowanej rozbudowie w miejsce istniejącego komanda pracy powstaje samodzielny Stalag XI C (311) Bergen-Belsen oraz szpital (Lazaret) przeznaczony dla rosyjskich jeńców wojennych.
Jeńcy rosyjscy nie objęci ochroną międzynarodowej konwencji genewskiej z 1929 roku przeznaczeni zostali do zagłady pracą, pracą najcięższą przy budowie bunkrów, lotnisk wojskowych, drug i linii kolejowych.
Natychmiast po przybyciu pierwszego transportu 2 000 jeńców rosyjskich nastąpiła przeprowadzona przez Gestapo selekcja. Wśród masy tysięcy jeńców wyszukiwano żydów i funkcjonariuszy partii komunistycznej tzw. „Politruków” (oficerów politycznych). Na podstawie wydanego przez Hitlera rozporządzenia („Kommissarbefehl) w obozach jenieckich na terenie Lüneburger Heide Gestapo przy pomocy władz obozowych i donosicieli spośród jeńców rosyjskich wysłało do obozu koncentracyjnego Sachsenhausen od 3 000 do 4 000 rosyjskich oficerów, gdzie zostali straceni strzałem w tył głowy.
Na przełomie 1941/42 roku liczba rosyjskich jeńców wojennych w Stalagu XI C(311) doszła do 21 000. Zaplanowane baraki nie zostały jeszcze wybudowane, jeńcy przebywali na wolnym powietrzu lub w stawianych własnym sposobem szałasach i wykopanych „ziemiankach”, między czerwcem 1941 a kwietniem 1942 roku z głodu, zimna i epidemii zmarło 18 000 rosyjskich jeńców wojennych.

W kwietniu 1943 roku Wehrmacht „odstępuje” południową część terenu stalagu na rzecz SS. Powstaje pod kierownictwem SS kolejny obóz koncentracyjny Bergen-Belsen. Początkowo przewidziany jako„obóz wymiany” („Austauschlager”) gdzie planowano internować określoną liczbę żydów, których zamierzano wymieniać na przebywających w niewoli lub internowanych np. w Anglii obywateli niemieckich. Skrupulatnie planowany „Geschäft”, podzielony na gorsze i lepsze kategorie internowanych (zakładników), najchętniej bogate i znane rodziny, III Rzesza potrzebowała dewiz. Utworzono odrębne obozy o różnym standardzie pobytu, „Sternlager” z przeważającą liczbą żydów z Holandii, „Ungarlager”, „Sonderlager” dla żydów z Polski i „Neutralenlager” żydów posiadających obywatelstwo krajów neutralnych.
Dla większości więźniów „Austauschlager” natychmiast po przekroczeniu bramy KZ Bergen-Belsen okazał się „normalnym” obozem koncentracyjnym, ogrodzonym drutem kolczastym i wieżami strażniczymi, codziennymi godzinnymi apelami, miejscem przeprowadzanych selekcji. Do grudnia 1944 roku z 14 600 więźniów tylko 2 560 uzyskało „kupioną” wolność. W październiku 1943 roku około 2 150 żydów z Polski wysłanych zostało do niemieckiego obozu koncentracyjnego Auschwitz-Birkenau (Oświęcim-Brzezinka) i bezpośrednio z transportu skierowanych do komór gazowych. Setki wywieziono do innych obozów koncentracyjnych, prawie 7 000 przebywało w „Austauschlager” do wyzwolenia obozu.

Na początku 1944 roku SS decyduje o zmianie charakteru obozu, powstaje męski obóz gdzie zwożono z innych obozów koncentracyjnych chorych i nie zdolnych do dalszej pracy więźniów. SS pozbawiając więźniów dostatecznego wyżywienia i opieki medycznej, podając ciągłym szykanom i pracą doprowadzającą do kompletnego wyczerpania, zamienia obóz mający (w założeniach) na celu przywrócenie ich zdolności do dalszej pracy w obóz śmierci.
Na początku sierpnia 1944 roku powstaje obóz dla kobiet, w pierwszej kolejności w prowizorycznym obozie składającym się z dużych wojskowych namiotów umieszczono tysiące kobiet i dzieci wygnanych z Warszawy, osoby cywilne wywiezione w czasie trwania Powstania Warszawskiego i po jego kapitulacji. Wśród tysięcy kobiet znalazło się wiele aktywnych uczestniczek Powstania Warszawskiego które nie wyszły do niewoli z macierzystymi oddziałami Armii Krajowej, zostały wygnane z miasta z ludnością cywilną. W krótkim czasie po przybyciu wywożone do innych obozów koncentracyjnych i zmuszane do pracy w większości na rzecz przemysłu zbrojeniowego III Rzeszy. Pozostałe w Bergen-Belsen kobiety z transportów warszawskich podzieliły los tysięcy chorych lub ciężarnych więźniarek zwożonych transportami ewakuacyjnymi z innych obozów. W obozie kobiecym Bergen-Belsen obok setek warszawianek zmarły w marcu 1945 roku Margot i Anne Frank („Dziennik Anny Frank”).

Latem 1944 roku centralnie położony między zbliżającymi się liniami frontów KZ Bergen- Belsen staje się miejscem transportów ewakuacyjnych więźniów z innych obozów koncentracyjnych. SS poszerza teren obozu zagarniając min. zlikwidowany w styczniu 1945 roku szpital (Lazaret) należący do Stalagu XI B Fallingbostel, przeznaczając na obóz kobiecy. W ponad 100 transportach, w straszliwych warunkach transportowych, i „marszach śmierci” od grudnia 1944 roku do wyzwolenia obozu znajdowało się w obozie minimum 85 000 mężczyzn, kobiet i dzieci. Panujące warunki, brak miejsca w barakach, minimalna ilość wyżywienia, brak podstawowej opieki medycznej, czystej wody pitnej powodowały rozszerzanie się chorób i epidemii. Od stycznia do połowy kwietnia zmarło minimum 35 000 więźniów. Od marca 1945 roku krematorium obozowe nie jest w stania nadążyć z paleniem ciał zmarłych, tysiące zwłok zalega baraki i teren obozu. Powstały jako obóz jeńców wojennych, następnie „obóz wymiany” i przekształcony na obóz koncentracyjny, KZ Bergen-Belsen staje się w ostatnich miesiącach istnienia obozem śmierci.

15 kwietnia 1945 roku obóz zostaje wyzwolony przez oddziały Armii Brytyjskiej, w obozie koncentracyjnym Bergen-Belsen w okresie od 1943 do 1945 roku zmarło lub zostało zamordowanych 52 tysiące kobiet, mężczyzn i dzieci. Obóz jeńców wojennych Bergen-Belsen pochłonął dalszych 19 700 ofiar. Pomimo natychmiastowej pomocy medycznej, na wskutek przebywania w obozie koncentracyjnym umiera w krótkim czasie po wyzwoleniu dalszych 14 000 byłych więźniów.

W obozie koncentracyjnym Bergen-Belsen życie straciło kilka tysięcy Polek i Polaków, w tym również żołnierze Armii Krajowej uczestnicy Powstania Warszawskiego. Tuż przed wkroczeniem oddziałów Brytyjskich do Bergen-Belsen komendantura SS rozpoczęła niszczenie dokumentacji obozowej. Z ocalałych i odnalezionych przez lata pracy dokumentów i zeznań pracownicy archiwum Miejsca Pamięci i Dokumentacji Bergen-Belsen udokumentowali dotychczas 2272 polskie ofiary tego obozu.

: OFIAROM DRUGIEJ WOJNY ŚWIATOWEJ 1939-1945 MĘCZENNIKOM XX WIEKU



Po „odstąpieniu” w kwietniu 1943 roku przez Wehrmacht południowej części Stalagu XI C (311) na „potrzeby” SS, pozostaje utrzymany tylko szpital jeniecki (Kriegsgefangenenlazarett). W czerwcu Stalag zostaje zlikwidowany i przekształcony w filię Stalagu XI B Fallingbostel do którego pod koniec lipca 1943 roku przeniesiono z Fallingbostel – Oerbke 500 chorych na gruźlicę internowanych żołnierzy Armii włoskiej.

W filii Stalagu XI B Bergen–Belsen jesienią 1944 roku więzieni byli mężczyźni i kobiety, kadra oficerska Armii Krajowej, żołnierze Powstania Warszawskiego.

W przeciwieństwie do stosunkowo obszernej istniejącej i powszechnie dostępnej informacji o pobycie kobiet uczestniczek Powstania Warszawskiego w Bergen–Belsen w postaci wydawanych wspomnień i np. opracowania tematycznego Róży Bednorz zamieszczonego w Łambinowickim Roczniku Muzealnym nr 17/1994 „Kobiety-żołnierze Powstania Warszawskiego w obozach Jenieckich”, o pobycie jeńców mężczyzn brakowało opracowanej spójnej informacji.
W 2004 roku nakładem Niedersächsische Landeszentrale für Politische Bildung ukazała się zbiorowa praca (również w tłumaczeniu na język polski) „Kriegsgefangene der Wehrmacht 1939-1945 Forschung und Gedenkstättenarbeit in Deutschland und Polen”. Jednym z autorów jest Dr. habil. Karl Liedke, jego pracy (str. 70 – 86) pod tytułem „ Offiziere der Armia Krajowa (AK) aus dem Warschauer Aufstand im Stalag XI B Fallingbostel/Zweiglager Bergen-Belsen” (Oficerowie Armii Krajowej, uczestnicy Powstania Warszawskiego w Stalagu XI B Fallingbostel filii Bergen-Belsen) wypełnia dotychczasowy brak dostatecznej wiedzy o wprawdzie krótkim ale potwierdzonym pobycie oficerów Armii Krajowej jako jeńców wojennych w Bergen-Belsen.
Cenną informacją są 92 przypisy podające źródła informacji (publikowane wspomnienia byłych jeńców, rozmowy z byłymi jeńcami, niemieckie, polskie i angielski materiały archiwalne, informacje z niemieckich i polskich urzędów i instytucji, protokół z przeprowadzonej inspekcji przez IKRK / Międzynarodowy Komitet Czerwonego Krzyża z Genewy) które wykorzystał autor przygotowując temat.
Poniżej, na podstawie w/w pracy krótki opis przybycia, pobytu i ewakuacji jeńców wojennych, żołnierzy Powstania Warszawskiego w filii Stalagu XI B w Bergen-Belsen.

Ustalenia podpisanego 2 października aktu kapitulacji oddziałów Armii Krajowej walczących w Powstaniu Warszawskim przewidywały dotrzymanie przez stronę niemiecką podpisanej w 1929 roku Konwencji Genewskiej. Zgodnie z treścią aktu kapitulacji po rozbrojeniu się poszczególnych oddziałów nastąpił wymarsz do obozów przejściowych z których transportami zostali wywiezieni do Oflagów i Stalagów. Oddziały walczące w Powstaniu na Starym Mieście (Zgrupowanie Północ) i I Okręgu Warszawskiego (Śródmieście) znalazły się w obozie przejściowym w Ożarowie. Byli to oficerowie i żołnierze, mężczyźni kobiety grupy „ Krybar”, Zgrupowanie „Bartkiewicz”, batalionów „Bończa”, „Gustaw”, „Harnaś” bataliony harcerskie „Wigry” i „Zośka”.
Po krótkim dwudniowym pobycie w Ożarowie 2 364 uczestników Powstania, mężczyzn kobiet przewieziono przez Poznań, Berlin, Hanower na stację kolejową w Falingbostell i dalej w kolumnie marszowej przeszli do obozu jenieckiego Stalag XI B Falingbostell. Po przeprowadzonej rejestracji 8 października grupa 500 (liczbę 521-527 podają inne źródła) mężczyzn oficerów Armii Krajowej w konwojowanej przez żołnierzy Wehrmachtu kolumnie marszowej został wysłana do odległego o 20 km. znajdującego się bezpośrednio przy obozie koncentracyjnym filii Stalagu XI B Bergen – Belsen. Umieszczeni zostali w barakach wydzielonej i ogrodzonej części szpitala (Lazaretu) rosyjskich jeńców wojennych i w sąsiedztwie baraku w którym umieszczono internowanych żołnierzy armii włoskich chorych na gruźlicę.

Po za pierwszym organizacyjnym okresem pobytu który wzbudzał w części jeńców obawy o niedaleką przyszłość, kilkumiesięczny pobyt został uregulowany ogólnie istniejącymi przepisami i warunkami panującymi w innych obozach jenieckich. Jeńców umieszczono w trzech barakach i oddano do dyspozycji stojący w oddaleniu barak przewidziany jako barak chorych w którym w miarę posiadanych środków medycznych o zdrowie jeńców dbali lekarze którzy znajdowali się wśród jeńców. Wybrano starszego obozu, męża zaufania i w tajnym głosowaniu sąd koleżeński. W baraku który poprzedni służył jako sala kinowa (prawdopodobnie w czasie budowy poligonu przed wybuchem wojny) jeńcy urządzili kaplicę w której codziennie dwóch duchownych spośród jeńców odprawiało mszę. W pierwszym okresie przed otrzymaniem paczek żywnościowych z międzynarodowego Czerwonego Krzyża jeńcy otrzymywali niewystarczające wyżywienie, brakowało leków i witamin. Brak bielizny i ciepłej odzieży, do niewoli wychodzono praktycznie z barykad powstania w lekkich mundurach lub ubraniach cywilnych które po ponad dwu miesięcznych walkach były w nie najlepszym stanie. Paczki czerwonego krzyża poprawiły nieco sytuację, atrakcyjna zawartość paczek, kawa, czekolada i papierosy wymieniane były na podstawowe środki spożywcze. Poranne i wieczorne apele regulowały jeniecką codzienność.

Podstawy do obaw mieli jeńcy natychmiast po przybyciu do Fallingbostel, na „przywitanie” komendantura obozowa przeprowadza dokładną rewizje osobistą jeńców. Wbrew postanowieniom podpisanego układu o kapitulacji bez pokwitowania odebrano jeńcom wszystkie dokumenty wystawione przez dowództwo Powstania przed udaniem się do niewoli. Uzasadnione obawy miało wąskie grono wyższych oficerów z dowództwa Powstania, wydane dokumenty służyły również do ukrycia prawdziwych stopni wojskowych i pełnionych funkcji. Wśród jeńców byli tzn. „Cichociemni”, żołnierze oddziałów dywersyjnych i dowództwo „Szarych Szeregów”, min. płk. Stanisław Broniewski (1915-2000) Komendant „Szarych Szeregów”, mianowany na to stanowisko po aresztowaniu pierwszego komendanta Floriana Marciniaka zamordowanego w obozie koncentracyjnym Gross-Rosen). Wbrew postanowieniom konwencji genewskiej umieszczono oficerów w Stalagu a nie w Oflagu, (żądanie przeniesienia oficerów do Oflagu zostało złożone na ręce inspektorów IKRK w czasie ich pobytu w Bergen-Belsen). Nie dotrzymano postanowień układu kapitulacyjnego który min. przewidywał posiadanie przez oficerów krótkiej broni bez amunicji, zarekwirowano 2 miliony zł. które były w posiadaniu jeńców. Obawy wzbudzało przeniesienie oficerów do filii która była położona bezpośrednio przy obozie koncentracyjnym SS Bergen-Belsen.
Już w czasie pobytu oficerów Armii Krajowej w filii Bergen-Belsen, i prawdopodobnie przy znajomości na jakich warunkach kapitulacyjnych tam przebywali, wysoki funkcją partyjną NSDAP Gauleiter okręgu południowy Hanower-Brunszwik, świadomie zaproponował złamanie postanowień układu o kapitulacji i konwencji genewskie. Zaproponował skierowanie 500 oficerów do pracy w kamieniołomach i prac leśnych. Tylko ze względu na sytuację na frontach, w obawie przed represjami w stosunku do niemieckich jeńców wojennych przebywających w obozach aliantów, ustalenia układu o kapitulacji zostały dotrzymane. Himmler po konsultacji z urzędem ministerstwa spraw zagranicznych (Auswärtigen Amt) nie zaakceptował tej propozycji.
Baraki w których umieszczono jeńców w Bergen-Belsen nie były przystosowane do nadchodzących zimnych miesięcy jesiennych i zimowych. Baraki letnie (Sommerbaraken) nie posiadały podwójnych ścian i sufitów, okna drzwi i podłogi wymagały remontu, każdy barak był wyposażony w piec ale nie było opału. Komendantura zaproponowała zorganizowanie spośród jeńców grup które będą codziennie wychodziły pod strażą do pobliskiego lasu w celu zbierania drzewa na opał. Międzynarodowe konwencje zabraniały wykorzystywania jeńców wojennych na pracy na rzecz wroga, po dłuższych dyskusjach za i przeciw, w alternatywie mając w perspektywie nie ogrzewane letnie baraki, zdecydowano o podjęciu tej pracy. Codziennie grupa młodszych oficerów wychodziła pod strażą do lasu, niepisany kodeks oficerski nakazywał wykorzystanie każdej możliwości do zorganizowania ucieczki z niewoli aby w dalszym ciągu kontynuować walkę z wrogiem, takie wyjścia poza ogrodzenie obozu dawały taką okazją. Karl Liedke w swojej pracy przytacza dwa przypadki zorganizowanej ucieczki i ich końcowe konsekwencje. W pierwszej udokumentowane nazwiskami uczestniczyło 4 jeńców, w drugiej opisywanej w literaturze wspomnieniowej 2 lub 3 bez podanych nazwisk i szczegółów.
Schwytanych jeńców ponownie umieszczono w obozie, wzmocniono posterunki wartownicze i zakazano opuszczania baraków po apelu wieczornym.

Dla 2 jeńców próba ucieczki zakończyła się tragicznie:

MICHAŁ BUSŁOWICZ por. ps. „Bociek” „Janusz” * 27.05.1912 w Krzemienicy, oficer Armii Krajowej, Grupa „Północ”, zgrupowanie „Róg” batalion „Wigry”. W czasie powstania walczył na Starym Mieście, następnie po przejściu kanałami Śródmieście Północ. Nr jeńca 1429 Stalag XI B Fallingbostel, filia Bergen-Belsen. Po ucieczce schwytany na terenie Holandii, zastrzelony w grudniu 1944 roku podczas ponownej próbie ucieczki w czasie transportu powrotnego do Bergen-Belsen.

BOLESŁAW NASIOROWSKI por. ps. „Edmund”, Pfizer Armii Krajowej Batalion „Wigry”, nr jeńca 1450 Stalag XI B Fallingbostel, filia Bergen-Belsen (brak dalszych danych) po ucieczce uznany za zaginionego. Natomiast w: Robert Bielecki „Żołnierze Powstania Warszawskiego” t.3 na liście imiennej jeńców wojennych Stalagu XI B Fallingbostel podaje przy nazwisku Nasiorowski „ zastrzelony w czasie ucieczki, listopad 1944r.”

10 stycznia 1945 roku wszyscy zostali przeniesieni do macierzystego stalagu w Fallingbostel i następnego dnia transportem kolejowym przewiezieniu w kierunku wschodnim (?) do Oflagu II D Gross-Born (Borne-Sulimowo na Pomorzu). Po tygodniowym pobycie zostali wysłani w pieszym 800 kilometrowym marszu w kierunku zachodnim, 30 marca 1945 roku dotarli do Stalagu X B Sandbostel. Część byłych jeńców Bergen-Belsen udała się w dalszy 160 kilkometrowy marsz do Oflagu X C Lubeka.



W drugiej połowie października, kilka dni po przybyciu do fili Bergen-Belsen oficerów Armii Krajowej z macierzystegoo obozu w Fallingbostel przetransportowano również pierwszą grupę 90 kobiet, 2 dzieci i 8 młodych (nie pełnoletnich ?) dziewcząt pełniących funkcję ordynansów. 1 listopada przybyły pozostałe, tworząc odrębną, bezpośrednio sąsiadującą z męską, kobiecą część fili Stalagu XI B.
Warunki podobne jakie zastali ich koledzy kilka dni wcześniej, podobne przygnębiająca obecność obozu koncentracyjnego. Po odmówieniu rezygnacji ze statusu jeńca wojennego zmienił się na ostry stosunek komendantury i wartowników w stosunku do kobiet jeńców. Pomimo tego w większości zostały zmuszone wbrew konwencjom i warunków kapitulacji do pracy przymusowej, pracy nie tylko na rzecz obozu (wyładowywanie wagonów z brukwią, wyrąb i transport drzewa opałowego) ale również poza drutami obozowymi, pracowały w pobliskich koszarach Wehrmachtu i szpitalu. 8 listopada 1944 roku grupa 40 kobiet została wywieziona do Hanoweru gdzie w bardzo ciężkich warunkach, narażone na częste bombardowania pracowały przy usuwaniu zniszczeń na torach kolejowych, do obozu powróciły 11 listopada. Kolejna grupa 40 kobiet została przetransportowana do małej miejscowości położonej na południu Dolnej Saksonii, Schladen gdzie miały pracować w gospodarstwach rolnych. Podobnie jak w obozie Bergen-Belsen odmówiły zrzeczenia się statusu jeńców wojennych, 10 buntujących się kobiet zostało przekazanych Gestapo. Po kilkudniowym pobycie w więzieniu zostały przewiezione do specjalnego obozu SS, Arbeitserziehunslager 21 (SS Straflager XXI) w Salzgitter-Hallendorf.
Wanda Broszkowska-Piklikiewicz opisuje w swoich wspomnieniach piekło obozu specjalnego nr. 21 Hallendorf w informatorze wydanym z okazji 55 rocznicy wyzwolenia przez 1 Polską Dywizję Pancerną generała Stanisława Maczka obozu jenieckiego Oberlangen i spotkania w kwietniu 2000 kobiet żołnierzy AK, uczestniczek powstania warszawskiego.
Dokumentacja na temat obozu i cmentarza przy obozowego pod:

www.polskienekropolie.de/doku.php?id=pl:salzgitterhallendorf

W połowie grudnia 1944 roku kobiety podoficerowie i żołnierze jeńcy wojenni Stalagu XI B Fallingbostel zostały wywożone (z różnych pozostałych obozów) do przygotowanego i uruchomionego ponownie w tym celu Stalagu VI C Oberlangen fili Stalagu VI C Bathorn. Jako ostatnie wyjechały z Bergen-Belsen kobiety oficerowie przeniesione do Oflagu IX C Molsdorf, filii Stalagu IX C Bad Sulza, gdzie przybyły 25 grudnia 1944 roku.

: ELŻBIETA GŁAZOWSKA ur. 19.10.1909 zm. 06.01.1945

Zdjęcia przedstawia stan grobu, z lewej w 1997, prawej w 2013

Około 900 m. w kierunku zachodnim od trenu dzisiejszego Miejsca Pamięci KZ Bergen-Belsen znajduje się cmentarz jeńców rosyjskich Hörsten. W większości w masowych grobach pochowanych zostało tysiące rosyjskich jeńców wojennych, wg. podanej informacji na tablicy znajdującej się na cmentarzu w latach 1941- 44 w Stalagu Bergen-Belsen zmarło 30 000 – 50 000 tysięcy Rosjan. W pierwszych miesiącach istnienia obozu, jeszcze przed masowym umieraniem Rosjan dotrzymywano postanowień międzynarodowych konwencji i grzebano zmarłych w pojedynczych grobach. Również w pojedynczych grobach spoczęło 9 polskich jeńców wojennych i późniejszym okresie 142 zmarłych w obozowym Lazarecie internowanych żołnierzy włoskich. Po zakończeniu działań wojennych na przełomie 1945-46 roku Rosyjska Misja Wojskowa doprowadza do uporządkowania i powstania upamiętnienia jeńców rosyjskich. W 1958 roku pojedyncze groby żołnierzy włoskich zostają przeniesione do kwatery włoskiej na cmentarz w Hamburgu-Öjendorf. Na cmentarzu pozostały rosyjskie i polskie groby wojenne. Aktualny wygląd cmentarz „zawdzięcza” trendowi lat 60-tych w uporządkowaniu problemu cmentarzy wojennych na których spoczywają obcokrajowcy, ofiary II wojny światowej. W okresie 1964-68 cmentarz zmienia zasadniczo swój wygląd, znikają przede wszystkich pojedyncze groby, poza jednym w którym spoczywa uczestniczka Powstania Warszawskiego żołnierz Armii Krajowej, jeniec Stalagu XI C Fallingbostel filia Bergen-Belsen Elżbieta Głazowska.

ELŻBIETA GŁAZOWSKA plut. ps. „Głazowa” ur. 29.10.1909 w Warszawie. Armia Krajowa Grupa „Północ” zgrupowanie „Róg”, Baon „Bończa” Kompania 101 pluton „Zawrata”. Szlak bojowy w Powstaniu Stare Miasto, przechodzi kanałami do Śródmieścia. Jeniec nr 141 525 Stalag XI C Fallingbostel. Zmarła 03.01.1945 roku w szpitalu (Lazaret) przy obozowym w Bergen-Belsen.



Zachowała się kartoteka osobowa Elżbiety Głazowskiej wystawiona przez komendanturę Stalagu XI B która zawiera dane osobowe, przynależność i funkcję wojskową, datę i miejsca wzięcia do niewoli (05.10.1944 Warszawa) krótki rysopis i adres kontaktowy najbliższej rodziny. Na kartotece istnieje stempel Studium Polski Podziemnej w Londynie.
Na odwrocie potwierdzony pobytt w obozie i odnotowane pobyty w Lazarecie, ostatni zapis stwierdzający zgon i przyczynę, zapalenie płuc (Lungenenzündung).


W połowie stycznia 1945 roku obóz jeniecki Bergen-Belsen opuszczają ostatni jeńcy, Stalag zostaje zlikwidowany, baraki i cały teren przechodzi po zarząd SS. Okrążona i gwałtownie kurcząca się III Rzesza potrzebuje nadal darmowej siły roboczej, potrzebuje miejsca dla transportów ewakuacyjnych z „zagrożonych wyzwoleniem” innych obozów koncentracyjnych. KZ Bergen-Belsen w połowie 1944 roku jest jeszcze znacznie oddalony od zbliżających się działań wojennych, nadal przychodzą transporty i po selekcji wysyłane dalej lu tworzone nowe komanda pracy przymusowej w najbliższej okolicy. KZ Bergen-Belsen prawie do końca działań wojennych spełniał rolę obozu zbiorczego. Od grudnia 1944 do kwietnia 1945 roku przywieziono tam lub przygoniono w „marszach śmierci” 85 tysięcy więźniów.
Już w początkowej fazie trwania Powstania Warszawskiego, przychodzą do Bergen-Belsen pierwsze transporty ludności cywilnej Warszawy. Kilka tysięcy aresztowanych, zagarniętych w ulicznych łapankach kobiet i dzieci zostało umieszczonych w części obozu przeznaczonego dla kobiet. Setki warszawiaków umieszczonych pierwotnie w innych obozach koncentracyjnych trafiło w okresie późniejszym do Bergen- Belsen z transportami ewakuacyjnymi.
Nie wszyscy żołnierze Armii Krajowej zdecydowali się na niewolę w obozach jenieckich, część czynnych uczestników Powstania pozostała w zniszczonej stolicy, nie wszystkim udało się wydostać poza granice miasta które było systematycznie pacyfikowane i niszczone przez oddziały SS i Wehrmachtu. Wielu podzieliło los cywilnej ludności Warszawy i znalazło się w obozach koncentracyjnych, w ustalonej do dotychczas liczbie 2272 polskich ofiar KZ Bergen-Belsen większość stanowią cywilni mieszkańcy Warszawy z transportów które przybywały od sierpnia 1944 roku. Minimum 8 ofiar było czynnymi członkami ruch oporu w szeregach Armii Krajowej i uczestnikami Powstania Warszawskiego.

DOBRANOC JERZY strz. ps. „Rejak” „K-8” (Na liście ofiar KZ Bergen-Belsen jako: Dobrantz/Dobranc), ur. 12.02.1927r. w Warszawie. W konspiracji V Obwód Warszawskiego Okręgu Armii Krajowej – Mokotów, 4. Rejon II Batalion szturmowy „Odwet II” 1. Kompania. W powstaniu: „Odwet II” Kolonia Staszica do 08.08.1944. Wywieziony z cywilnymi mieszkańcami Warszawy do KZ Groß-Rosen. Następnie do Bergen-Belsen gdzie zmarł 06.01.1945 roku.

MAJER ALEKSANDRA ps. „Olga” ur. 1904 w Krakowie. W konspiracji: Armia Krajowa, Grupa Bojowa „Krybar” Wojskowa Służba Ochrony Powstania. Zgrupowanie WSOP „Cubryna” - Elektrownia. W powstaniu: Powiśle. Wywieziona z cywilnymi mieszkańcami Warszawy do Bergen-Belsen gdzie zmarła w marcu1945 roku.

Krótka biografia pochodząca z: „Słownik uczestniczek walki o niepodległość Polski 1939-1945” Poległe i zmarłe w okresie okupacji niemieckiej. Praca zbiorowa wydana przez Państwowy Instytut Wydawniczy Warszawa 1988, s. 256

Aleksandra Majer „Olga” (1904-koniec III 1945), ur. w Krakowie, c. Teodora, kolejarza, kierownika pociągu i Marii z Wicińskich. Urzędniczka, do wybuchu II wojny światowej mieszkała i pracowała w Katowicach, następnie w Warszawie. W konspiracji od 1940 r. należała do ZWZ-AK, współpracowała ze swym bratem Józefem Majerem „Piotrem”, dowódcą oddziału Wojskowej Służby Ochrony Powstania w komendzie głównej AK. Po jego aresztowaniu w kwietniu 1944 r. i wywiezieniu 30 VII do Gross-Rosen skierowana do Zgrupowania „Elektrownia” kpt. „Cubryny”, w którym walczyła w Powstaniu warszawskim. Warszawę opuściła z ludnością cywilną i w październiku przybyła do Krakowa. Zamieszkała u ojca przy ul. Czarnowiejskiej 44 i nawiązała kontakty konspiracyjne. Aresztowana 10 I 1945 r. w mieszkaniu rodzinnym razem ze starszą siostrą Stanisławą Białkowską, jej córkami Aliną i Zofią oraz bratem Teodorem. Więziona na Montelupich, 17 I wywieziona do obozu w Bergen-Belsen, gdzie zmarła po przebytym tyfusie.

BIAŁKOWSKA IRENA ZOFIA (siostrzenica Aleksandry Majer, po wyżej) urodzona 24.09.1924 roku w Wilnie, córka Michała płk. dypl. Wojska Polskiego oficera Armii „Poznań”, po Kampanii wrześniowej 1939 roku jeńca wojennego oflagu VII A Murnau. Matka Stanisława z domu Majer, nauczycielka z Poznania. W początkowych miesiącach 1940 roku cała rodzina, matka i rodzeństwo siostra Alina i brat Andrzej została wysiedlona i zamieszkali u swojego dziadka Teodora Majera w Krakowie. Zofia uczęszczała w tajnych „kompletach” gimnazjalnych i kursach zarządzania administracyjnego i hotelarskiego, w 1943 roku rozpoczęła pracę w Łuczanowicach. W konspiracji była łączniczką między „Ożogiem” dowódcą plutonu „Bartek” 11 komp. Związku Odwetu „Żelbet” Okręgu Armii Krajowej Kraków Miasto a Antonim Gillertem ps. „Waligóra”. Aresztowana 10 01. 1945 roku wraz z matką , dziadkiem, siostrą i ciotką Aleksandrą Majer ps. „Olga”, więziona na Montelupich. 17.01.1945 r. wywieziona do obozu Koncentracyjnego Bergen – Belsen gdzie podzieliła los tysięcy więźniów B-B, podobnie jak ciotka „Olga” Majer zmarła w kwietniu 1945 r. na wskutek przebytego tyfusu.

BRONIEWSKA-MARCINIAK ZOFIA ur.24.12.1914 w Brześciu Kujawskim. W konspiracji: „Szare Szeregi”. W powstaniu: Harcerska Poczta Polowa – cenzura. Wywieziona z cywilnymi mieszkańcami Warszawy do Bergen-Belsen gdzie zmarła 14.04.1945 roku.

: Symboliczna płyta nagrobna na terenie miejsca pamięci Bergen-Belsen

Śp. Zofia Broniewska-Marciniakowa ur. 14 grudnia 1914r. w Warszawie zmarła 16 kwietnia 1945r. w Bergen-Belsen wdowa po Naczelniku <Szarych Szeregów> Florianie Marciniaku, zamordowanym 20 lutego 1944r. W obozie koncentracyjnym Gross-Rosen

Zofia Broniewska: W 1934 roku uzyskuje maturę w w warszawskim gimnazjum im. Królowej Jadwigi. W latach 1934-37 studiuje prawo i ekonomię na uniwersytecie w Poznaniu, 1937-39 języki obce w Brukseli. W tym czasie przebywa w związku ze studiami w Londynie i Bukareszcie.
Po wybuchu II wojny światowej wraca do Warszawy, wstępuje do konspiracyjnych organizacji niepodległościowych. Współorganizuje w wydawaniu i rozprowadzaniu prasy konspiracyjnej.
26 września 1942 poślubia Floriana Marciniaka, pierwszego komendanta konspiracyjnej organizacji harcerskiej „Szare Szeregi”, aresztowanego 3 maja 1943 roki i zamordowanego 20 lutego 1944 roku w obozie koncentracyjnym Gross-Rosen.
Po aresztowaniu męża Zofia Broniewska Marciniak ukrywa się poszukiwana przez SS i Gestapo w różnych zakonspirowanych miejscach pod fałszywym nazwiskiem „Agnieszka Nowakowska”. W czasie Powstania Warszawskiego czynna w Powstańczym Radiu i Harcerskiej Poczcie Polowej. Po upadku Powstania opuszcza Warszawę z ludnością cywilną, deportowana początkowo do Kielc i następnie do Krakowa. 6 stycznia 1944 roku zostaje aresztowana i osadzona w więzieniu Gestapo na przy ulicy Montelupich.
14 stycznia 1944 roku w transporcie 142 kobiet wywieziona do obozu koncentracyjnego Bergen-Belsen, gdzie 16 kwietnia 1944 roku umiera chora na tyfus. Umarła w baraku nr 201 w którym kilka miesięcy wcześniej jako jeniec wojenny przebywał jej brat oficer Armii Krajowej Stanisław Broniewski, Komendant „Szarych Szeregów” powołany na to stanowisko po aresztowaniu Floriana Marciniaka.

WUDARSKA MARIA sanitariuszka, ur. 22.07.1909 w Ostrołęce. „Bakcyl” - Sanitariat Okręgu Warszawskiego Armii Krajowej. Grupa „Północ” Centralny Szpital Chirurgiczny w Pałacu Raczyńskich przy ulicy Długiej 7. W powstaniu na Starym mieście do 02.09.1944. Wywieziona z cywilnymi mieszkańcami Warszawy do Bergen-Belsen gdzie zmarła w kwietniu 1945 roku.

FORNALSKI RYSZARD strz. ps. „Tyr”. W konspiracji: V Obwód Warszawskiego okręgu Armii Krajowej – Mokotów, 3. Rejon 10 kompania Wojskowej Służby Ochrony Powstania. W powstaniu: 3 Rejon Warszawskiego Okręgu Armii Krajowej, 5. Rejon batalion „Oaza” 3 kompania. Wywieziony z cywilnymi mieszkańcami Warszawy do Bergen-Belsen gdzie zmarł w kwietniu 1945 roku.

CAMPIONI OLGA ps. „Rita” ur. 1897 w Warszawie (na liście polskich ofiar obozu koncentracyjnego Bergen-Belsen zapisana jako Campion). Czynna uczestniczka ruch oporu w szeregach Związku Walki Zbrojnej i Armii Krajowej.

Krótka biografia pochodząca z: „Słownik uczestniczek walki o niepodległość Polski 1939-1945” Poległe i zmarłe w okresie okupacji niemieckiej. Praca zbiorowa wydana przez Państwowy Instytut Wydawniczy Warszawa 1988, s. 57

„Campioni Olga „Rita” (? -10 IV 1945) zam. w Warszawie, właścicielka sklepu przy ul. Grójeckiej 30; po kapitulacji stolicy w październiku 1939 w kuchni przylegającej do sklepu zorganizowała przyrządzanie posiłków dla rannych żołnierzy WP, leczonych w szpitalu Ujazdowskim: w Konsp. Łączniczka ZWZ-AK i kolporterka, na zapleczu jej sklepu był punkt rozdzielczy prasy, aresztowana i wywieziona do obozu w Bergen-Belsen, nr oboz. 6100, tam zginęła.”

PRZEWOŹNY PIOTR kpr. ur. 03.04.1909 w Pułtusku. W konspiracji: Armia Krajowa Grupa „Północ”, zgrupowania „Róg” 104 Kompania Związku Syndykalistów Polskich – rusznikarnia. W powstaniu: Stare Miasto do 02.09.1944r. Wywieziony z cywilnymi mieszkańcami Warszawy do KZ Flossenbürg gdzie został zarejestrowany jako więzień nr 30340 (ze statusem robotnik cywilny). W styczniu 1945r. Wysłany transportem chorych i nie zdolnych do dalszej pracy do KZ Bergen-Belsen (informacja potwierdzona przez archiwum Miejsca Pamięci i Dokumentacji byłego obozu koncentracyjnego Flossenbürg). Kilka dni później transport przybył do Bergen-Belsen, Piotr Przewoźny znajdował się wśród przybyłych więźniów, Archiwum Miejsca Pamięci byłego obozu koncentracyjnego Bergen-Belsen potwierdza ten fakt. Dalszy los nieznany, nie jest ujęty na liście polskich ofiar Bergen-Belsen.

BARAŃSKI ZYGMUNT strz. ur. 14.05.1928 r w Warszawie, W konspiracji: V Obwód Warszawskiego Okręgu Armii Krajowej. W powstaniu: Mokotów. Zatrzymany 18.09.1944r., wywieziony z cywilnymi mieszkańcami Warszawy do KZ Flossenbürg gdzie 22.10 1944r. został zarejestrowany jako więzień nr 22412 (ze statusem robotnik cywilny). 03.03.1945r. Wysłany transportem chorych i nie zdolnych do dalszej pracy do KZ Bergen-Belsen (informacja potwierdzona przez archiwum Miejsca Pamięci i Dokumentacji byłego obozu koncentracyjnego Flossenbürg). Kilka dni później transport przybył do Bergen-Belsen, Zygmunt Barański znajdował się wśród przybyłych więźniów, Archiwum Miejsca Pamięci byłego obozu koncentracyjnego Bergen-Belsen potwierdza ten fakt. Dalszy los nieznany, nie jest ujęty na liście polskich ofiar Bergen-Belsen.

DUDEK STEFANIA zamieszkała w Bobrowniku, w konspiracjo członek Organizacji „Orzeł Biały” Obwód Katowice. Działała na terenie Zagłębia Dąbrowskiego w grupie Zenobii Nowak. Aresztowana 21.06.1941 roku, wywieziona do Ravensbrück i następnie do obozu koncentracyjnego Bergen – Belsen gdzie zmarła.

GUTOWSKA ZOFIA mieszkanka Tarnowa, wywieziona z Tarnowa 12.09.1940 roku jako więźniarka politycznaa do kobiecego obozu koncentracyjnego Ravensbrück (więźniarka numer 4579) . Brała czynny udział w obozowej akcji oświatowej. Wywieziona do KZ Bergen–Belsen, gdzie zmarła 13. 03 1945 roku.

HLEBOWICH WIKTORIA JAROSŁAWA urodzona w Piotrogrodzie (Rosja) 31.12.1914 r. córka Józefa pracownika Banku Polskiego i Nadziei z domu Kośmin. Przed wojną mieszkała, uzyskała maturę i studiowała w Warszawie. Z zawodu inżynier ogrodnik, pracowała w zakładzie ogrodniczym Ulrycha na Ochocie jako wicedyrektor firmy. W czasie okupacji prowadziła tajne nauczanie, przechowywała na terenie zakładu, zaopatrując w dokumenty spalonych, poszukiwanych członków organizacji podziemnych. W początkowej fazie Powstania Warszawskiego wypędzona z mieszkania przez żołnierzy brygady SS RONA, wywieziona do obozu przejściowego w Pruszkowie i następnie do Obozu koncentracyjnego Auschwitz (Oświęcim), Po miesięcznym pobycie znalazła się w transporcie ewakuacyjnym do Bergen-Belsen gdzie zmarła z wycieńczenia 16. 03.1945 roku.

KORDECKA MARIA urodzona 22.12.1912 roku w Mikołajowicach , mieszkała w Mysłowicach z zawodu stenotypistka. W konspiracji kurierka Wydziału Łączności Konspiracyjnego Okręgu Związku Walki Zbrojnej Śląsk. Aresztowana w grudniu 1943 roku. Więziona pierwotnie w Mysłowicach następnie w obozie koncentracyjnym Auschwitz (Oświęcim), wywieziona na początku 1945 roku w transporcie ewakuacyjnym do Bergen-Belsen gdzie zmarła.

KRAKÓWKA HELENA urodzona 11.08.1915 roku w Wodzisławiu Śląskim i tam też mieszkała wraz z rodziną, córka Franciszka i Gertrudy z domu Kwaśnic. Harcerka Chorągwi Śląskiej, w konspiracji od 1942 roku w komórce gospodarczej Inspektoratu Rejonowego Armii Krajowej Rybnik. Organizowała żywność dla oddziału partyzanckiego „Wędrowiec”, kwaterowała kurierów, kolportowała prasę, przechowywała broń. Aresztowana wraz z innymi członkami organizacji, więziona w Rybniku, przetransportowanao kobiecego obobozukoncentracyjnego Ravensbrück. W lutym 1945 roku przetransportowany do KZ Bergen-Belsen gdzie zmarła na tyfus 15.04.1945 roku.

SKUPIEŃ KRYSTYNA urodzona 26.02.1892 roku, w konspiracji od listopada 1939 roku w Służbie Zwycięstwu Polski i następnie Związek Walki Zbrojnej, łączniczka Obwodu Wodzisław Śląski Inspektoratu Rejonowego Rybnik Armii Krajowej Śląsk. Prowadziła punkt kontaktowy, ukrywała poszukiwanych członków organizacji konspiracyjnych. 28. 09.1944 r, aresztowana wraz z grupą członków Armii Krajowej Śląsk, więziona w Rybniku i Mysłowicach w styczniu 1945 r. wywieziona do kobiecego obozu koncentracyjnego Ravensbrück, z grupą więźniarek ewakuowana do KZ Bergen-Belsen gdzie zmarła.

Krótkie biografie kobiet: „Słownik uczestniczek walki o niepodległość Polski 1939-1945” Poległe i zmarłe w okresie okupacji niemieckiej. Praca zbiorowa wydana przez Państwowy Instytut Wydawniczy Warszawa 1988, s. 256

Tylko Elżbieta Głazowska, Zofia Marciniak, Jerzy Dobranoc i Olga Campioni ujęci są na liście ofiar obozu koncentracyjnego Bergen-Belsen, tylko Elżbieta Głazowska spoczywa w zachowanym pojedynczym grobie. Pozostali jak tysiące zmarłych w Bergen-Belsen ostatnie miejsce spoczynku znaleźli w bezimiennych grobach masowych.



Zdjęcia po wyżej: 2 z 11 masowych grobów znajdujących się na terenie obecnego Miejsca Pamięci i Dokumentacji Bergen-Belsen. Z lewej wykuty napis, HIER RUHEN 1000 TOTE APRIL 1945 (Tutaj spoczywa 1000 zmarłych kwiecień 1945). Z prawej, HIER RUHT EINE UNBEKANTE ANZAHL TOTER 1945 (Tutaj spoczywa nieznana liczba zmarłych 1945). Na grobie po lewej znajduje się kamienna tablica prawdopodobnie umieszczona przez krewnych lub przyjaciół zmarłych w obozie kobiet:

POLKI WACŁAWA LUTOBORSKA * 28.9.1901 JADWIGA LUTOBORSKA * 8.8.1903 WARSZAWA AUSCHWITZ KZL BERGEN BELSEN † APRIL 1945.

Wkraczające 15 kwietnia 1945 roku na teren KZ Bergen-Belsen oddziały Armii Brytyjskiej zobaczyły ogrom zbrodni, obraz zagłady więźniów KZ Bergen-Belsen. Ponad 10 000 zwłok więźniów zalegających place, ulice i baraki obozowe, tysiące pół żywych lub raczej pół martwych (14 000 zmarło po wyzwoleniu obozu) niewolników III Rzeszy. Po ewakuacji byłych więźniów i otoczeniu chorych i umierających opieką medyczną rozpoczęto zbieranie i grzebanie zmarłych, część zwłok leżała na terenie obozu już od kilku dni w ciepłym wiosennym powietrzu. W obawie przed rozszerzaniem się plagi chorób zakaźnych, w przygotowanych masowych grobach złożono tysiące bezimiennych ofiar obozu Bergen-Belsen. Pracę tę wykonało pod strażą angielskich żołnierzy 80 pozostałych w obozie SS-manek i SS-manów. 21 mają 1945 roku aby uniknąć epidemii baraki obozowe zostają spalone.

Po pochowaniu w grobach masowych zmarłych, spaleniu baraków poza kopcami grobów, resztek pozostałych baraków i ogrodzenia pawie nic nie wskazywało na miejsce męki kilkudziesięciu tysięcy więźniów byłego obozu. Pierwszym elementem upamiętniających był drewniany krzyż ustawiony przez byłych więźniów Polaków. W pierwszą rocznicę wyzwolenia obozu powstaje upamiętnienie ofiar żydowskich wokół którego z biegiem czasu postawione zostały indywidualne symboliczne nagrobki. W 1952 roku powstaje na części byłego obozu międzynarodowe upamiętnienie w postaci muru i obelisku.
Na początku lat 60-tych w pojedynczych grobach zostało pochowanych 15 ofiar obozu których doczesne szczątki odnalezione zostały na pograniczu byłego obozu i poligonu wojskowego. Tylkow kilku przypadkach udało się ustalić nazwiska ofiar, min. 24 letniej Polki Tosi Grünberg z Tarnowa która zmarła kilka dni po wyzwoleniu obozu i 15 letni Paweł Przeworski z Warszawy który zmarł w kwietniu 1945 roku.



Obecnie symbolicznych upamiętnienie w postaci płyt i kamieni nagrobnych istnieje więcej i znajdują się w kilku miejscach na terenie byłego KZ Bergen-Belsen.
Na jednym z takich miejsc (lewe zdjęcie powyżej) na niskich betonowych postumentach znajduje się ponad 20 indywidualnych upamiętnień wśród których znajdują się 4 tablice z tekstem w języku polskim.

  • Ś.† P. TEOFIL SZCZYPIOR zabrany z Warszawy w dniu 23 VIII 1944 roku i zamordowany w obozie Bergen-Belsen w Październiku 1944 roku. Ślad po Nim odnaleziono po 58 latach
    -Dzieci, wnuki, prawnuki. Sierpień 2002


  • S.P. MARIAM MICHALSKI ŻYŁ LAT 33 Zginął w obozie koncentracyjnym Bergen-Belsen 08,02,1945
    Pamiętający wnuk Waldemar Lechowicz


  • † PIOTR WANIO *1885 KRAKOWIEC † 1945 KL BERGEN-BELSEN NR. OBOZOWY 33382
    JUŻ NIGDY DŁOŃ LUDZKA NIE SKRZYWDZI CIEBIE


* Czwarte upamiętnienie poświęcone jest Zofiii Broniewskiej-Marciniak.



2 listopada1945 roku, w dniu katolickiego święta zmarłych Polacy byli więźniowie Bergen-Belsen uroczyście odsłaniają drewniany krzyż który upamiętniał zmarłych więźniów tego obozu (zdjęcie środkowe). Znajduje się w najwyższym miejscu terenu Miejsca Pamięci KZ Bergen-Belsen. Jest miejscem odwiedzin i upamiętnienia Polaków, ofiar obozu.
W pobliżu krzyża znajduje się tablica informacyjna z tekstem w języku niemieckim, polskim i angielskim. Tekst w języku polskim:

16 kwietnia 1945r., w dzień po wyzwoleniu, byli więźniowie obozu koncentracyjnego Bergen Belsen postawili w tym miejscu prosty krzyż z drewna brzozowego. Następnie w czasie ekumenicznego nabożeństwa uczcili pamięć zamordowanych w obozie dziec, kobiet i mężczyzn.

2 listopada tegoż roku, Polacy którzy przeżyli obozy i mieszkali jako tzn. Displaced Persons w koszarach Bergen-Hohne, postawili w tym samym miejscu drewniany krzyż, który był wielokrotnie rekonstruowany z zachowaniem pierwotnego kształtu i wielkości.

22 czerwca 2002 roku przed „Murem Pamięci” zostaje uroczyście odsłonięta polskie upamiętnienie w postaci metalowej tablicy z polskim godłem państwowym i tekstem w języku polskim, niemieckim i angielskim (zdjęcie po lewej).

Tekst w języku polskim:

PAMIĘCI OKOŁO 15 000 POLAKÓW MĘŻCZYZN, KOBIET I DZIECI ZAMĘCZONYCH W KZ BERGEN-BELSEN, KTÓRYCH PROCHY SPOCZYWAJĄ W TEJ ZIEMI

WSPÓŁWIĘZNIOWIE
RZĄD RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ


Z ponad 480 osobowej załogi obozowej komendantury i wartowników (w tym 45 kobiet) tylko nieliczni stanęli przed sądem i zostali skazani za zbrodnie popełnione na jeńcach wojennych i więźniach obozu koncentracyjnego Bergen-Belsen.
Po wyzwoleniu obozu wojskowa prokuratura Armii Brytyjskiej rozpoczęła śledztwo w celu ustalenia winnych i rodzaju ich winy. W pierwszej kolejności w stosunku 80 członków załogi którzy podając się pozostali w obozie (większość opuściła „posterunki służbowe” przed wkroczeniem oddziałów brytyjskich), wynikiem śledztwa był pierwszy proces odpowiedzialnych za zbrodnie w obozie koncentracyjnym Bergen-Belsen przed Brytyjskim Sądem Wojskowym który odbył się jesienią 1945 roku w Lüneburgu.
Na ławie oskarżonych zasiadło 44 mężczyzn i kobiet, dla części z nich oskarżenie rozszerzono na ich zbrodnie popełnione przed przeniesieniem do Bergen-Belsen z obozu koncentracyjnego Oświęcim Brzezinka (Auschwitz-Birkenau), min. ostatniego komendanta SS-Hauptsturmfürera Josefa Kramera przeniesionego z Oświęcimia w grudniu 1944 roku.
O zbrodnie wojenne zostało oskarżonych poza komendantem 16 SS-manów, 16 kobiet członkiń SS, 11 funkcyjnych. Po trwającym od 17 września do 17 listopada 1945 roku procesie wydano11 wyroków kary śmierci min. dla Josefa Kramera, Elizabeth Volkenrath (Oberaufseherin) i lekarza obozowego Fritza Kleina, wyroki zostały wykonane 13 grudnia 1945 roku.
14 oskarżonych zostało uniewinnionych, pozostałe wyroki opiewały od 1 do 15 lat więzienia, na wskutek późniejszych procesów rewizyjnych i ułaskawień, ostatni więzień skazany za zbrodnie wojenne popełnione w KZ Bergen-Belsen opuścił więzienie w czerwcu 1955 roku. W kilu następnych procesach między 1946 - 1949 rokiem, w których przed sądem stanęło 46 wartowników i członków komendantury odpowiedzialnych za zbrodnie w KZ Bergen-Belsen. Prawie połowa oskarżonych została niewiniona przez Sąd na podstawie stwierdzenia że oskarżeni zostało przymusowo wcieleni w szeregi SS. Dla16 oskarżonych zapadały wyroki pomiędzy karą pieniężną,120 dniami aresztu lub 2 i pół roku więzienia. Wszyscy po procesie odzyskali wolność po zaliczeniu pobytu w areście śledczym. Ponad 200 znanych z nazwiska członków SS z Bergen-Belsen nigdy nie stanęło przed sądem.
Pomimo uznania w 1946 roku przez Trybunał Wojskowy w Norymberdze zbrodni na rosyjskich jeńcach wojennych za zbrodnię wojenną nikt z szeregów Wehrmachtu nie został postawiony przed sądem za śmierć 50 000 Rosjan w Belsen, Fallinbostel, Oerbke i Witzendorf.
Również kary uniknęło 2 członków Gestapo z Hamburga przeciw którym było prowadzone dochodzenie karne za ich udział w selekcji rosyjskich oficerów wysyłanych następnie do obozu koncentracyjnego Sachsenhausen gdzie byli mordowani strzałem w tył głowy. W 1970-71 roku dochodzenie zostało umorzone.


(…..graf.)


Luty 2013


Dane osobowe i informacje pochodzą z:

  • Muzeum Powstania Warszawskiego w Warszawie
  • KZ Gedenkstätte Bergen-Belsen / Archiv (Miejsce Pamięci byłego obozu koncentracyjnego Bergen-Belsen / Archiwum)
  • KZ Gedenkstätte Flossenbürg/Archiv (Miejsce Pamięci byłego Obozu Koncentracyjnego Flossenbürg/Archiwum)
  • Stiftung niedersächsische Gedenkstätte
  • Volksbund Deutsche Kriegsgräberfürsorge e.V. Hannover
  • Bergen-Belsen. Historischer Ort und Gedenkstätte. Stiftung niedersächsische Gedenkstätten/Gedenkstätte Bergen-Belsen, Celle 2010
  • Praca zbiorowa „Kriegsgefangene der Wehrmacht 1939-1945 Forschung und Gedenkstättenarbeit in Deutschland und Polen”, Niedersächsische Landeszentrale für Politische Bildung 2004
  • Róża Bednorz „Kobiety-żołnierze Powstania Warszawskiego w obozach jenieckich”. Łambinowicki Rocznik Muzealny 1994
  • Danuta Kisielewicz „Oficerowie polscy w niewoli niemieckiej w czasie II wojny światowej” Centralne Muzeum Jeńców Wojennych w Łambinowicach-Opolu, Uniwersytet Opolski. Opole 1998



Dolna Saksonia | Powstanie Warszawskie | do góry